Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

zuivel - (melkproducten)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

zuivel zn. ‘melkproducten’
Mnl. suvel ‘melkproducten’ in een Latijnse oorkonde: Quod nullus emat capones, gallinas, aucas, pullos nec aliud voghelte. nec ullam zuuel ‘dat niemand kapoenen, kippen, ganzen, kuikens koopt, noch ander gevogelte, noch enige zuivel’ [1293; VMNW], van suvele ‘van zuivel’ [1276-1300; VMNW], die zuvel brochte ter marcht [1288-1301; VMNW].
Mnd. suvel ‘botergehalte van melk; zuivel’; ohd. sufil ‘bijgerecht’, sufila ‘vocht dat men kan opslurpen’; nfri. suvel ‘melkproducten’; oe. sufel ‘saus bij brood’; on. sufl ‘wat bij brood wordt gegeten’ (nzw. sovel ‘id.’); < pgm. *sūf(i)l-, *suf(i)l- ‘saus, slurpsel, drank’. Wrsch. horend bij de wortel van → zuipen.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

zuivel* [melkproducten] {suvel(e), zuvel 1288} middelnederduits suvel, oudsaksisch suƀal, oudhoogduits sufil, oudengels, oudnoors sufl [broodbeleg]; buiten het germ. oudindisch sūpa- [saus, soep]; van dezelfde stam als zuipen.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

zuivel znw. m. o., mnl. mnd. sūvel o., daarnaast abl. os. sŭƀal ‘pulmentumʼ, ohd. suvil ‘pisumenʼ, sufili o., sufila v. ‘sorbitiunculaʼ, oe. sufel, on. sufl ‘toespijsʼ. — Beantwoordt aan oi. sūpa- ‘soepʼ en hangt dus samen met zuipen.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

zuivel znw. (de en het); mnl. sûvel o. = mnd. sûvel “zuivel”. Ablautend met ohd. suvil “pisumen”, sufili o., sufila v. “sorbitiuncula”, os. suƀal “pulmentum”, ags. sufel, on. sufl o. “toespijs”. Met oi. sū́pa- “saus, soep” van een idg. basis sū̆p-: vgl. bij zuipen. De oorspr. bet. van germ. *sū̆fla- en van verschillende bij zuipen genoemde woorden was “slurpsel, drank”. Zie nog zuchten.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

zuivel o., Mnl. suvel + Ndd. id., met abl. Os. suƀal, Ohd. sufil, Ags. sufel, On. sufl (Zw. sofvel, De. sul) + Skr. sūpas = saus, soep: Idg. *sū̆p-, met gewijzigden auslaut bij zuipen.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

zuivel ‘melkproducten’ -> Duits dialect Säubel, Sybel, Sywel ‘melkproducten’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

zuivel* melkproducten 1288 [CG I2, 1340]

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

seu-1, seǝ- : sū- ‘Saft, Feuchtes’; verbal: ‘Saft ausdrücken’ und ‘regnen; rinnen’, in Weiterbildungen ‘(Saft) schlürfen, saugen’, su-lā- ‘Saft’

1. Gr. ὕει ‘es regnet’, ὕω ‘lasse regnen’ (*sū-i̯ō), ὑετός ‘starker Regen’ (*suu̯-etos, wie νῐφετός); alb. shi ‘Regen’ (*sū-); toch. В swese ‘Regen’, sū-, swās- ‘regnen’; zu ὕει vielleicht ὕθλος (ὕσθλος, ὕσλος Gramm.) m. ‘leeres Geschwätz’ (gleichsam ‘eintönig tröpfelnd’);
2. Ai. sunṓti ‘preßt aus, keltert’ = av. hunaoiti ds.; ai. sávana-m, savá- m. ‘Kelterung des Soma’, sutá- ‘gekeltert’, sṓma- = av. hauma- m. ‘Soma’; ahd. sou, ags. séaw ‘Saft’, isl. söggr ‘feucht’ (*sawwia-); air. suth ‘Saft, Milch’ (*sŭ-tu-s); hierher wohl auch die FlN gall. Save, Savara, -ia und (illyr.) Savus (*Sou̯os).
3. seu-d- in ags. be-sūtian ‘beschmutzen’, westfäl. sot ‘Dreck’; aisl. sut ‘Sorge’, sȳta ‘trauern’.
4. Gutturalerw.: seuk-, sū̆k- und seug-, sū̆g-:
Lat. sūgō, -ere ‘saugen’; lat. sūcus ‘Saft’, cymr. sugno, mbret. sunaff, nbret. suna ds., sun ‘Saft’, cymr. sugnedydd ‘Pumpe’ (*seuk-n-; cymr. g aus dem lat. Lw. sug ‘Saft’), acymr. dissuncgnetic ‘exanclata’ (morphologisch schwierige Gruppe); ags. sūcan, ndl. zuiken ‘saugen’; ags. socian (*sukōn) ‘einweichen, aufsaugen’, gesoc n. ‘das Saugen’, aisl. sūga (sjūga) ‘saugen’, sog n. ‘das Saugen’, ags. as. ahd. sūgan ‘saugen’, Kaus. norw. dial. søygja, mhd. söugen ‘säugen’, mhd. suc, soc, g. soges und souc, -ges ‘Saft’, ags. sogeða m. ‘Schluck’; lett. sùkt ‘saugen’; apr. suge f. ‘Regen’.
5. l-Formantien: gr. ὕλη ‘Kot, Schlamm’, ὑλίζω ‘filtere, kläre’; ai. sūra- m. ‘berauschender Trank’; súrā ‘Branntwein’, av. hurā ‘Kumys’ (wogul. sara, syrj. sur aus dem Iranischen) = lit. lett. sulà ‘abfließender Baumsaft’ (mit ū lett. sūlât ‘siepen’), apr. sulo ‘geronnene Milch’; ags. sol n. ‘Schlamm, Pfütze’, ahd. mnd. sol ds., ags. sylian ‘beschmutzen’, as. sulwian, ahd. sullen ds., nhd. sühlen, suhlen ‘sich im Kot wälzen’; got. bi-sauljan ‘beflecken’, norw. søyla ds.
6. seup-, seub-: ai. sū́pa- m. ‘Brühe, Suppe’; aisl. sūpa, ags. sūpan, ahd. sūfan ‘schlürfen, trinken, saufen’, sūf ‘Brühe, Suppe’, mhd. suf, sof ‘Suppe’, ags. sype m. ‘das Einsaugen’, aisl. sopi m., ags. sopa ‘Schluck’, vollstufig ahd. souf ‘Suppe’, aisl. saup n. ‘Buttermilch’; ags. sopp f. ‘eingetunkte Bissen’, mnd. (daraus mhd.) soppe, suppe’, ahd. sopha, soffa ‘Brühe, auch mit eingeweichten Schnitten; Bodensatz’; got. supōn ‘würzen’ = ahd. soffōn ds. (eig. ‘in Brühe eintunken’); mhd. sūft m., mnd. sucht ‘Seufzer’, ahd. sūft(e)ōn, mhd. siuften, siufzen ‘seufzen’; aisl. ags. sufl n. ‘Zukost’, as. suval, ahd. suvil(i), -a ‘sorbiuncula’; mnd. sūvel, ndl. zuivel ‘der Buttergehalt der Milch’;
aksl. sъs-ǫ, -ati, Iter. sysati ‘saugen’ wohl aus *sup-s-.

WP. II 468 f., WH. II 622 f., Trautmann 257, 291 f.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal