Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

wis - (zeker)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

wis bn. ‘zeker, stellig’
Mnl. wis ‘zeker’ in war sies nit wis en sin sulen si ... ‘waar ze er niet zeker van zijn, moeten ze ...’ [1289; VMNW], wisse renten ‘zekere renten’ [1424-34; MNW]; nnl. een wisse dood [1758; iWNT verbeiden], wis en waarachtig [1874; iWNT].
Os. wiss ‘zeker, betrouwbaar’; ohd. wisso (bw.) ‘waarlijk’, mhd. wis; oe. wiss; ozw. vis(s) ‘zeker’ (nzw. viss); got. unwiss ‘onzeker’; < pgm. *wissa-. Daarnaast staan in de meeste Germaanse talen ook vormen met voorvoegsel; voor Nederlands gewis zie onder.
Door Primärberührung ontstaan uit pie. *uid-to-, een deelwoordformatie bij de wortel van → weten. Te vergelijken zijn: Grieks á-istos ‘ongekend’; Sanskrit vittá-, Avestisch vista- ‘bekend’; Oudiers rofess ‘het is bekend’, fiss ‘het weten’.
De vorm staat naast gewis, dat afgezien van het prefix dezelfde betekenis en oorsprong heeft.
Zie ook → wiskunde.
gewis bn. ‘zeker’. Onl. giwisso (bw.) ‘zeker, werkelijk’ in Ic geuuisso thurtic in arm bim ‘ik ben werkelijk behoeftig en arm’, ‘echter’ in Ic geuuisso gebet min te thi herro ‘ik echter (richt) mijn gebed tot u, Heer’ [beide 10e eeuw; W.Ps.], giwis (bn.) ‘zeker’ in gewís wêsen ‘zeker zijn’ [1151-1200; Reimbibel]; mnl. gewis (bw.) ‘gewis, werkelijk’ [1201-25; VMNW], gewes (bn.) ‘vaststaand, gewis’ [1240; VMNW], Des sijt seker ende ghewis ‘wees daar heel zeker van’ [1375-1400; MNW]. Afleiding met → ge- van wis.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

gewis* [waar] {1287} van wis1.

wis1* [zeker] {1289, naast oudnederlands gewisso (bijw.) 901-1000, middelnederlands gewis, gewes} oudhoogduits giwis, oudfries wis(s), oudengels (ge)wiss, oudnoors vīss (lange klinker o.i.v. wīss [wijs]), gotisch unwiss [onzeker]; buiten het germ. grieks aistos < awistos [niet bekend], oudiers fiss [het weten], oudperzisch vista-, oudindisch vitta- [bekend]; bij weten.

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

wis

In een aantal woorden is het voorvoegsel ge- afgevallen of staan de vormen met en zonder ge- naast elkaar. Zo hebben we heel en geheel, lijken en gelijken, makkelijk en gemakkelijk, tij en getij, wis en gewis enz. Wij zeggen: het is zeker en gewis, maar ook: wel wis en waarachtig. Het is een kwestie van zinsritme welk woord wij kiezen. Het woord (ge)wis, dat wij kennen als bijvoeglijk naamwoord, is eigenlijk het oude voltooide deelwoord van het werkwoord weten. En weten komt van een stam wid die: zien betekende en waarvan Latijn video: ik zie, afstamt. Het woord (ge)wis betekent dus eigenlijk: wat gezien is en vandaar: wat geweten wordt, wat zeker geweten wordt en dan: wat vaststaat, wat zeker is. Een zogenaamd geleerde samenstelling is: wiskunde, mathematica, wetenschap die zich met het wisse, zekere bezighoudt.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

wis 3, gewis bnw., mnl. (ghe)wis, (ghe)wes, onfrank. bijw. gewisso, os. wis (bijw. giwisso), ohd. giwis (nhd. gewiss, vgl. ohd. bijw. wisso, maar slechts éénmaal), ofri. wis(s), oe. (ge)wiss ‘zeker’, got. unwiss ‘onzeker’, on. bijw. vīss (met klinkerverlenging uit vǐss zoals nijsl. vǐss). — Idg. grondvorm *u̯id-to, vgl. oi. vittá-, av. vista- ‘bekend’, gr. áistos ‘ongekend’, oiers rofess ‘het is bekend’, fiss ‘het weten’, deelwoord van de wt. *u̯eid, waarvoor zie: weten.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

wis I, gewis bnw., mnl. wis, ghewis, (ghe)wes (ss). = onfr. *gewis(s) (bijw. gewisso), ohd. giwis (nhd. gewiss, ohd. eenmaal ’t bijw. wisso), os. wis (bijw. giwisso), ofri. wis(s), ags. wiss, gewiss “zeker”, got. in un-wiss “onzeker”, germ. *wissa-. Hierbij on. vissa v. “zeker bericht”. Uit idg. *wid-to-, waarvan ook ier. ro-fess “scitum est”, lat. vîsus “gezien” (met lat. klinkerrekking), gr. á-istos “ongezien, onbekend, onkundig”, oi. vittá- “bekend”. Deelwoord van wid-; zie weten. Voor de germ. ss vgl. wijs, aas I.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

gewis bijv., Mnl. ghewis, Os. gewisso (bijw.) + Ohd. giwis (Mhd. gewis, Nhd. gewisz), Ags. gewiss (Eng. iwis): samenstelling met ge- en ’t bijv. wis (z.d.w.).

wis bijv., Mnl., Os. wis + Ohd. id., Ofri., Ags. wiss, On. viss (Zw., De. id.), Go. wiss: verl.deelw. van weten: Ug. *wissaz uit Idg. *ṷid-tós.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

wis II: b.nw. en bw., seker, stellig; Ndl. (ge)wis (Mnl. (ghe)wis/-wes), Hd. (ge)wiss, hou verb. m. weet (q.v.) en m. Lat. visus, “gesien”.

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Gewis, versterking wis en dit van weten, zekerheid hebben. (Idg. wid = weten.)

Wis (zeker), van weten (z. d. w.).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

gewis* waar 1287 [CG NatBl]

wis* zeker 1289 [Toll.]

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

u̯(e)id-2 ‘erblicken, sehen’, (ursprüngl. Aorist), Zustandsverbum u̯(e)idē(i)-, nasaliert u̯i-n-d-, Perf. u̯oid-а- ‘habe gesehen, weiß’, woher die Bedeutung ‘wissen’ auch auf andere Formen übertragen wurde; aus der Bedeutung ‘erblicken’ stammt ‘finden’, u̯id-to-s ‘gesehen’, u̯id-ti-, u̯id-tu- ‘das Wissen’, u̯idā, u̯idi̯om, u̯id- ‘Wissen’, u̯eidos- n. ‘das Sehen’; Partiz. Perf. u̯eid-u̯ōt-s, f. u̯idus-ī ‘wissend’.

A. Ai. vetti, vidmási vidánti ‘wissen’ (präsentische Umbildung des Perf. vḗda vidmá), vēdate (ebenso), vidáti (ebenso) ‘wissen’, Perf. véda vidmá, Opt. vidyāt, Partiz. vidvān; av. vaēδa vīdarǝ, Opt. vīdyāt̰, vīdvā̊ ‘wissen’ (die Bedeutung ‘sehen’ in aiwi. vīsǝm ‘habe wahrgenommen’, paiti. vīsǝm ‘wurde gewahr’, fravōizdūm ‘nehmt wahr’); to-Partiz. ai. vitta- ‘erkannt, bekannt’, av. vista- ‘bekannt als’ und ai. viditá- (wohl zur Basis *u̯idēi-); Inf. ai. vidmáne (= gr. ἴδμεναι) ‘wissen’, gthav. vīdvanōi; Kaus. ai. vedayati ‘läßt wissen, kündigt an, bietet an’, av. uzvaēδayeiti ‘läßt wissen’;
In der Bed. ‘finden’: ai. vindáti (vétti, vitté), ávidat, vivéda, vévidat, vittá-, Kaus. vēdayati, av. vī̆δaiti, vī̆nasti, vīvaēδa, vōivīdaiti (Konj.), Kaus. vaēδayeiti ‘läßt erlangen, macht teilhaftig’, Partiz. vista- ‘(vor)gefunden, vorhanden’; die Scheidung von den Formen der Bed. ‘sehen, wissen’ ist nicht ganz scharf durchzuführen, vgl. ai. vindáti ‘weiß’, sbal. gindag ‘sehen’;
arm. egit ‘er fand’ (= ai. ávidat, gr. ἔϝιδε), gtanem ‘finde’; aus dem Perf. *u̯oida umgebildet gitem ‘ich weiß’ (i aus oi; dazu gēt, gitak, gitun ‘wissend, weise’); Nachwirkung des Nasalpräsens(= ai. vindati, ir. finn-, s. u.) vielleicht in arm. gint ‘Gewinn’, wenn aus *u̯ind-;
Gr. εἴδομαι ‘erscheine, scheine, gebe mir den Anschein’; οἶδα ‘weiß’, ἴδμεν, Konj. εἴδω, Partiz. εἰδώς (*ϝειδ-), ἰδυῖα; Aor. εἶδον (ἔϝιδον) ‘sah’, ἰδεῖν (: ai. ávidat, arm. egit), Partiz. ἄ-ιστος, ἰστέον; gr. Ἁΐδης, att. ῞Ᾱιδης wohl ἀ-ϝιδ- ‘unsichtbar, nicht anzusehen’ s. zuletzt Frisk 33 f.; nasaliert ἰνδάλλομαι ‘erscheine, zeige mich; gleiche’;
ebenso kelt. vindo- ‘weiß’ (air. find, cymr. gwynn, gall. ON Vindomagus, -bona);
lat. videō, -ēre ‘sehen’ (von der Basis *(e)idē-, vgl. aksl. viděti, lit. pavydė́ti, got.witan, -aida ‘beobachten’ usw., und mit Tiefstufe *u̯(e)idī̆- der 2. Silbe aksl. Präs. viditъ, lit. pavýdime, lat. vīdi-s-tī, ai. Aor. avēdīt, vēdi-tár-, vḗdi-tum, vidi-tá-; umbr. uirseto ‘visa’ oder ‘visum’, auirseto ‘unsichtbar’: lat. vidēre = tacitus : tacēre), Perf. vīdī (= aksl. vědě), Partiz. vīsus (wie vīsus, -us ‘das Sehen, Anblick’ mit ī für nach vīdī und vīso);
lat. vīsō, -ere ‘besuchen’ (d. i. ‘zu sehen wünschen’), umbr. revestu ‘revisito’ (*u̯eid-s-ō); ähnlich got. gaweisōn, as. ahd. wīsōn ‘besuchen’;
air. ad-fīadat ‘sie erzählen’ (usw.); Komposita unseres Verbs sind do-adbat ‘er zeigt’, do-adbadar ‘wird gezeigt’, as-ind-et ‘erklärt’; Nasalpräsens (s. o. ai. vindáti) nad-finnatar ‘sie wissen nicht’, rofinnadar ‘pflegt zu wissen’ (*u̯i-n-d-nǝ-), as-fēnimm, doaisbēna ‘zeige, zeigt’ (aus *u̯id-nǝ-) mcymr. 1. Sg. gwnn, corn. gon, mbret. goun ‘ich weiß’ (die weiteren brit. Präsensformen, z. B. 2. Sg. mcymr. gwydost, gwdost, 1. Pl. ncymr. gwyddom, sind dagegen vom Perf. ausgegangen); Perf. air. rofetar ‘ich weiß’, rofitir ‘er weiß’ = cymr. gwyr (*u̯id-rai); air. rofess ‘scitum est’ (*u̯id-to-m, vgl. auch fiss, ncymr. gwys ‘das Wissen’ aus *u̯id-tu-s), fess ‘scita’ (Pl. neutr.), mcymr. gwyss, mbret. gous ‘wurde gewußt’; air. toīsech, cymr. tywysog ‘Führer’ (*to-u̯issākos, Ogam Gen. TOVISACI), air. tūus ‘Anfang’, cymr. tywys ‘führen’ (*to-u̯issus, idg. *-u̯id-tus); hierher wohl auch air. fōid- ‘schicken’, z. B. 3. Pl. fōidit (= ai. vēdayati, aisl. veita ds); air. fīado ‘Herr’ (*u̯eidont-s);
got. fraweitan ‘rächen’ (‘animadvertere’), ahd. firwīzzan ‘tadelnd vorwerfen, verweisen’, wīzzan ‘bemerken, achtgeben auf’, as. ags. wītan ‘vorwerfen, tadeln’ (davon aisl. vīti n. ags. wīte, as. wīti, ahd. wīzzi n. ‘Strafe’), got. in-weitan ‘die Verehrung erweisen’; mit auffälliger Bed.-Entw. ags. gewītan ‘fortgehen, sterben’, as. giwītan ‘gehen’, ahd. (Hildebrandlied) giweit ‘er ging’, (Tatian) arawīzan ‘discedere’; got. fairweitjan ‘gespannt hinblicken auf, vielleicht zur Basis auf : -ī̆-, wie sicher die ē-Verben got. witan, -aida ‘auf etwas sehen, beobachten’, aisl. nur Partiz. vitaðr ‘beobachtet, bestimmt’, ags. (be)witian ‘betrachten, bestimmen’; Präteritopräsens got. wait, witum ‘weiß, wir wissen’ (Inf. witan, Partiz. witands Neubildung), aisl. veit vitum (vita, vissa) ‘wissen’, auch ‘bemerken, erforschen, anzeigen, gerichtet sein nach, schauen nach, gehen nach’, ags. wāt, witon (witan, wisse wiste), ahd. weiz, wizzumēs (wizzan, wissa, wessa) ‘wissen’ substantiviertes Partiz. got. weitwōþs ‘Zeuge’ (: εἰδώς, ἰδυῖα ‘Zeuge’); to-Partiz. got. unwiss ‘ungewiß’, ahd. giwis(s), as. ags. wiss ‘gewiß’ (aisl. vissa ‘Gewißheit’); Kaus. aisl. veita ‘gewähren, leisten, helfen; auch Wasser in eine Richtung leiten’, ahd. weizen ‘zeigen, beweisen’; zu ϝιδεῖν scheint als Injunktiv ags. wuton (mit folgendem Inf.) aus *witon ‘laßt uns’ (älter ‘laßt uns zusehen, tendamus’) zu gehören;
lit. véizdmi (für *veidmi nach dem Imper. alit. veizdi = *u̯eid-dhi, vgl. ai. viddhí), veizdė́ti ‘sehen, hinblicken’, pavýdžiu, -výdime -vydė́ti ‘invidere’ (s. o); vom alten Perf.aus apr. waisei, waisse ‘du weißt’ (= aksl. věsi) waidimai ‘wir wissen’, Inf. waist; aksl. viždǫ, vidiši, viděti ‘sehen’, altes Perf. Med. vědě (= lat. vīdī ‘weiß’), präsentisch umgebildet věmь, věděti ‘wissen’; pověděti ‘wissen lassen’ (wohl Umbildung eines Kaus. *u̯oidéi̯ō, sl. *věditi, nach věděti ‘wissen’); izvěstъ ‘bekannt, gewiß’.
B. Nominalbildungen:
Wurzelnomen ai. -vid- ‘kennend, kundig’ (z. B. aśvavid-), av. vīd- ‘teilhaftig’; gr. νῆ-ις, -ιδος ‘unwissend’;
got. unwita, ahd. unwizzo ‘Unwissender’, ahd. forawizzo ‘praescius’, ags. wita ‘weiser Mann, Ratgeber’, gewita ‘Zeuge’, ahd. wizzo ‘weiser Mann’, giwizzo ‘Zeuge’ postverbale en-St.; aberair. fīadu ‘Zeuge’ (*u̯eid-u̯ōt-s) sekundärer n-St.;
ai. vidā́ ‘Kenntnis’, cymr. usw. gwedd f. ‘Anblick, Erscheinung’; ai. vidyā́ ‘Wissen, Lehre’, av. viδya ds.; air. airde n. ‘Zeichen’ (*[p]ari-vidi̯om) = cymr. arwydd m. ds., as. giwitt, ahd. (gi)wizzi n. ‘Wissen, Verstand’, ags. witt ‘Verstand, Besinnung’, got. unwiti n. ‘Unwissenheit, Unverstand’, vgl. auch ahd. wizzī f. ‘Wissen, Verstand, Besinnung’ dazu ahd.gi-, ir-wizzēn ‘achtgeben’ (nhd. Witz m.), mnd. witte f. ds.;
es-St.: ai. vḗdas n. ‘Kenntnis, Umsicht, heilige Schrift’, gr. εἶδος n. ‘Aussehen, Gestalt’, lit. véidas ‘Angesicht’ (zum Stoßton s. u.), aksl. vidъ (serb. vȋd) ‘Anblick, Aussehen’ (aus ehemaligen Neutra), so wohl auch: mir. fīad m. ‘Ehrenbezeigung’, air. fīad (*u̯eidos) mit Dat. ‘coram’, cymr. yngwydd ds., gwydd ‘Anwesenheit’, mbret. a goez, nbret. ac’houez ‘öffenlich’ (‘angesichts’); cymr. ad-wydd ‘grausam’, gwar-adwydd ‘Beleidigung’; weitergebildet in got. unweis ‘unwissend, ungebildet’, fullaweis ‘vollkommen weise’, aisl. vīss, ahd. as. ags. wīs ‘weise’ (*u̯eid-s-o-), ahd. wīs(a) ‘(*Aussehen =) Art, Weise’, ags. wīs(e) ‘Weise, Zustand, Richtung’, aisl. ǫðruvīs ‘anders’, vielleicht auch ἰδέα ‘äußere Erscheinung, Gestalt, Anblick’ (wenn *ϝιδέσᾱ);
gr. ἴδρις, -ιος ‘wissend, kundig, erfahren’, aisl. vitr ‘verständig’;
gr. (hom.) εἰδάλιμος ‘schön von Gestalt’, εἰδάλλεται· φαίνεται Hes., auf Grund eines *εἴδαλο- wozu mit Suffixablaut εἰδωλον ‘Gestalt’, ἀείδελος ‘unsichtbar’; lit. vaidalas ‘Erscheinung’, pavìdalas ‘Gestalt’ (*-elo-); gr. εἰδυλίς, -ίδος “εἰδυῖα, ἐπιστήμων”, ai. vidura- ‘klug, verständig’, lit. pavìdulis ‘Ebenbild’, akiẽs pavydulis, apr. weydulis ‘Augapfel’, got. faírweitl ‘Schauspiel’;
ai. vidmán- m. ‘Weisheit’ (vgl. auch Inf. vidmanē, ἴδμεναι), gr. ἴδμων, -ονος ‘kundig’; ἰδμήν· φρόνησιν Hes.;
gr. ἴστωρ, att. ἵστωρ, böot. ϝίστωρ ‘wissend, kundig; Schiedsrichter’, ἱστορεῖν ‘erkunden’, ἱστορία ‘Geschichte’;
im Balt. gibt es eine Reihe von Worten mit dem Ablaut ēi : ī: lit. véidas (gegenüber serb. vȋd aus *u̯ĕidos), véizdmi, vyzdỹs ‘Augapfel’, išvýsti ‘gewahr werden’, pavydė́ti ‘beneiden’, pavỹdas ‘Neid’, apr. aina-wīdai Adv. ‘gleich’; der Ausgangspunkt scheint das dehnstufige Präsens *u̯ēid-mi.
vielleicht hierher aksl. věžda, aruss. věža ‘Augenlid’ (urslav. vědi̯a, Vasmer 1, 178) und ksl. nevežda ‘Ungebildeter’, aruss. věža ‘Wissender’.

WP. I 236 ff., WH. II 784 f., Trautmann 338, 357 f., Vasmer 1, 176 ff., 192, Frisk 33 f., 451 f., M. Leumann Celtica 3, 241 ff.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal