Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

willekeur - (eigenzinnigheid, grilligheid)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

willekeur zn. ‘eigenzinnigheid, grilligheid’
Mnl. wil(le)core ‘wilsbesluit, goedkeuring’ in met den palen die ghesetd sijn met onsen wille core ‘met de palen die geplaatst zijn met onze goedkeuring’, met ghemeire wilcore ‘met algemene goedkeuring’ [beide 1287; VMNW], vry wille, vryheit des willen of wilkoer ‘goedkeuring, besluit’ [1477; Teuth.]; vnnl. willekeur ook ‘mogelijkheid om vrij te kiezen’ in De menschen hebben willekeure om wel of qualijc te leven ‘... om goed of slecht te leven’ [1586; iWNT], ‘grilligheid, wispelturigheid’ in Der Minnen wille-keuren ‘de grilligheden van de liefde’ [1610-19; iWNT]; nnl. ook ‘eigenzinnigheid’ in Ingevalle de schipper ... tot zyn eygen willekeur volharde over te gaan ‘indien de schipper in zijn eigenzinnigheid zou volharden’ [1765; iWNT], willekeur ... van dat Gouvernement [1830; iWNT].
Samenstelling van wil, zie → willen, en → keur in de oorspr. betekenissen ‘keuze, het kiezen’.
De oorspronkelijke betekenis was ‘de (vrije) keuze van de wil’, d.w.z. ‘goedkeuring, wilsbesluit’. Dit blijkt duidelijk uit de oudste attestatie, waar geen sprake is van een samenstelling, maar nog slechts van een syntactische verbinding: in met onsen wille core ‘met de keuze van onze wil’ staat onsen wille in de genitief.
Parallel aan de betekenisontwikkeling van het simplex keur ontstonden hieruit in het Middelnederlands bij uitbreiding betekenissen als ‘verordening, schuldverklaring, verdrag’, die in het Nieuwnederlands alle verouderd zijn. Later ontstonden uit de oorspr. betekenis de huidige betekenissen ‘grilligheid’ en ‘eigenzinnigheid’ (met betrekking tot machthebbers, bestuurders e.d.), die meestal negatief bedoeld worden, met bijgedachte aan onbillijkheid of onrechtvaardigheid.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

willekeur* [believen, grilligheid] {wilkore, wilkoer [bepalingen voor schepenen] 1233, willecore, willekeur [goedvinden, goedkeuring, besluit, bepaling] 1376-1400} van middelnederlands wille [wil] + core, keure [keus], van kiesen (coos, coren, gecoren) [kiezen].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

willekeur znw. v., mnl. willecōre, -keur m. v. ‘vrije verkiezing, vrijmachtig besluit, goedkeuring, belofte, bepaling, statuut’, mnd. willekōre m. ‘vrije wil, vrijmachtig besluit, goedkeuring, overeenkomst, bepaling, statuut’, mhd. willekür (nhd. willkür), ofr. wilkere m. v. ‘keus’ vrije wil, bepaling, statuut’. — Samenstelling van wil + keur.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

willekeur znw., mnl. willecōre, -cȫre m. v. “vrije verkiezing, vrijmachtig besluit, goedkeuring, belofte (in speciale juridische bett.), bepaling, statuut”. = mhd. willekür (nhd. willkür) v., mnd. willekōre m. “vrije wil, vrijmachtig besluit, goedkeuring, overeenkomst, bepaling, statuut”, ofri. wilkere m. v. “keus, vrije wil, bepaling, statuut”. Samenst. van wil en keur.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

willekeur ‘believen, grilligheid; (verouderd) vrije keuze, vrije wil’ -> Fries willekeur ‘believen, grilligheid’; Deens vilkår ‘voorwaarde’ (uit Nederlands of Nederduits); Noors vilkår ‘voorwaarde(n), omstandigheden’ (uit Nederlands of Nederduits); Zweeds villkor ‘voorwaarde, beding, conditie, leefomstandigheden’ (uit Nederlands of Nederduits).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

willekeur* believen, grilligheid 1611-1620 [WNT]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal