Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

weer - (atmosferische gesteldheid)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

weer 2 zn. ‘atmosferische gesteldheid’
Mnl. weder ‘weer, onweer, lucht’ [1240; Bern.], weer [1470; MNW].
Weer is door wegval van intervocalische -d- ontstaan uit ouder weder.
Os. wedar ‘weer, wind, lucht, storm’ (mnd. weder, wedder); ohd. wetar (nhd. Wetter); ofri. weder, -wēr, -wār (nfri. waar); oe. weder (ne. weather); on. veðr (nzw. väder); < pgm. *wedra-.
Verdere verwantschappen onzeker; het dichtst bij staat Oudkerkslavisch vedro ‘mooi weer’ (Tsjechisch vedro ‘heet weer’, Servisch vëdar ‘mooi, helder (van weer)’) < pie. *uedhro-. Verband met de wortel *h2ueh1- van → waaien, waarbij ook Litouws vė́tra, vidras e.a. ‘storm’, Oudpruisisch wetro ‘wind’; Oudkerkslavisch větrŭ ‘wind’, Oudiers féth ‘lucht’ horen (< pie. *h2ueh1-tro-), is onwaarschijnlijk.
Tegenwoordig heeft weer voornamelijk de neutrale betekenis ‘weersgesteldheid’, maar verouderd en gewestelijk betekent het nog ‘storm, bui’, zoals ook in het Middelnederlands.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

weer4*, weder [atmosferische gesteldheid] {weder, weer [weer, storm, lucht] 1201-1250} oudsaksisch wedar, oudhoogduits wetar, oudfries, oudengels weder, oudnoors veðr; buiten het germ. oudiers féth [lucht]; minder nauw verwant lets vētra, litouws vėtra [storm], oudkerkslavisch větrŭ, oudpruisisch wetro [wind]; van dezelfde stam als waaien.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

weder 1, weer znw. o., mnl. wēder o. ‘weder, onweer, lucht’, os. wedar o. ‘weer, storm’, ohd. wetar o. ‘weer, lucht, atmosfeer’ (nhd. wetter), ofri. weder o. ‘weer’, oe. weder (ne. weather), on. veðr o. ‘weer, wind, atmosfeer’. — Waarsch. < idg. *u̯edhro bij asl. vedro ‘helder weer’ en dan -dhro- afl. van de wt. *u̯ē ‘waaien’, waarvoor zie: waaien.

Mogelijk is ook een idg. grondvorm *u̯etro bij osl. větrŭ ‘lucht, wind’, lit. vetra ‘storm, slecht weer’, vgl. oiers do-in-fethaim ‘inblazen’, en dan dus gevormd met het -tro-suffix.

weer 2 znw. o. ‘luchtgesteldheid’, samentrekking van weder 1.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

weder I znw. o., mnl. wēder o. “weder, on-, stormweer, lucht”. = ohd. wëtar o. “weer, lucht, atmosfeer” (nhd. wetter), os. wëdar o. “weer, storm”, ofri. wëder o. “weer”, ags. wëder (eng. weather), on. vëðr o. “id., atmosfeer, wind”. Wellicht = obg. vedro “mooi weer”, waarnaast ’t bnw. serv. vȅdar “mooi, helder” (van ’t weer), idg. *we-dhro-, verwant met waaien. Voor de bet. vgl. gr. āḗr “lucht”, aúra “koelte, windje”, die ook hierbij hooren. Een grondvorm *we-tró-, formantisch met obg. vêtrŭ “wind”, lit. vė́tra “storm” overeenstemmend, zou voor germ. *weðra- ook mogelijk zijn. Met -dhro-, -dhrâ- nog lit. vidras, vydra en áudra “storm”.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

weder I, weer znw. Men heeft gr. āḗr ‘lucht’ wel van áēmi ‘ik waai’ en de andere bij waaien genoemde woorden gescheiden en bij aeírō, att. aírō ‘ik hef op’ gebracht (zo het laatst Meillet BSL. 26, 1, 7 vlgg.). Niet gewenst.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

weder 2 o. (luchtgesteldheid), Mnl. id., Os. wedar + Ohd. wetar (Mhd. weter, Nhd. wetter), Ags. weder (Eng. weather met onuitgelegde th voor d), Ofri. weder, On. veđr (Zw. väder, De. veir) + Oier. feth = lucht, Osl. vĕtrŭ = wind, Lit. vėtra = storm, bij den wortel van waaien.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

weer (zn.) weer; Vreugmiddelnederlands weder <1240>.

F. Debrabandere (2011), Limburgs etymologisch woordenboek: de herkomst van de woorden uit beide Limburgen, Zwolle

wetter, zn.: mijnlucht. Rijnl. weddere ‘mijnlucht’. D. Wetter ‘weer, weder, lucht’.

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

2weer s.nw.
1. Toestand van die atmosfeer wat vogtigheid, temperatuur, wind, ens. betref. 2. Onweer. 3. Weerlig (1weerlig).
In bet. 1 uit Ndl. weer (1516). In bet. 2 en 3 uit verouderde Ndl. weder, 'n vroeëre vorm van weer (1582 in bet. 2 en 3), gewestelik nog bekend. Eerste optekening in Afr. in bet. 2 by Mansvelt (1884).
D. Wetter (9de eeu), Eng. weather (725).

A.A. Weijnen (2003), Etymologisch dialectwoordenboek, Den Haag

wetter mijnlucht (Limburg). = rijnl. weddere ‘mijnlucht’ = mnl. weder ‘weder, lucht’, ohgd. wetar ‘weder, lucht’, ono. veðr ‘weder, wind’. = eerste deel van weerkant ↑.
WLD II hfdst. V 161, Rh Wh IX 464.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

weer I: luggesteldheid (t.o.v. hitte en koue, droogte en reën); Ndl. weder/weer (Mnl. weder, by vRieb weder/weer/weêr, blb. met neiging tot vorme sonder d), Hd. wetter, Eng. weather, hou verb. m. waai I, wind.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

weer ‘atmosferische gesteldheid’ -> Ambons-Maleis wèr ‘atmosferische gesteldheid’; Menadonees wèr ‘atmosferische gesteldheid’; Negerhollands weer ‘atmosferische gesteldheid’; Berbice-Nederlands weri ‘atmosferische gesteldheid’; Papiaments wer ‘atmosferische gesteldheid’; Sranantongo wer ‘atmosferische gesteldheid’; Aucaans wei ‘atmosferische gesteldheid’.

weer ‘bederf door invloed van licht of vochtigheid’ -> Papiaments dewer ‘bederf door invloed van licht of vochtigheid’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

weer* atmosferische gesteldheid 1240 [Bern.]

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

2541. Mooi weer spelen,

d.w.z. rijkelijk leven; vriendelijk, onderdanig zijn; eig. evenals het mooie weer vriendelijk, vroolijk zijn; en vandaar: zijn hart ophalen, pret maken (vgl. goede sier maken). Winschooten, 352 verklaart het door: ‘vioolen laaten sorgen, sijn hart ophaalen, optrekken, ligtmissen’, eene bet. die de uitdr. heeft bij Coster, 177, vs. 804; Breughel, 17 r: Ic rade dat wy daer henen gaen sullen; daerna wy smullen en spelen moy weer; Hooft, Hendr. de Groote, 134; Vondel, Jos. in Dothan, 963; Huygens, Korenbl. II, 286: Pier spilt al wat hy heeft, en speelt niet als moy weer; R. Ansloo, Poezy, 110; Tuinman I, 36: Kermis houden, of mooi weêr speelen; bl. 102: ‘goed cier maken door teeren en smeeren’, waaraan de volgende verklaring wordt toegevoegd: wanneer 't mooi weêr is, vaaren of ryden zommige met schuiten of wagens uit spelen, om zich te verlustigen en vermaaken; en dan moet ook de koude keuken en wynkelder niet bekrompen mede’. Zie verder C. Wildsch. IV, 237; Halma, 774; Sewel, 945; Molema, 577; Harreb. II, 443; Ndl. Wdb. IX, 1095; Wander IV, 708; V, 217 en vgl. het fri. hy spilet moai waer fen in oar syn jild; oostfri.: môi wër mit êmand spölen, ihm angenehme u. heitere Dinge vorspiegeln (Ten Doornk. Koolm. III, 537 b); in Zuid-Nederland: schoo(n) weer spelen met andersmans geld (Waasch Idiot. 581; Antw. Idiot. 1086). Vgl. no. 260.

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

au̯(e)-10, au̯ē(o)-, u̯ē- ‘wehen, blasen, hauchen’, Partiz. u̯ē-nt-, in den slav. Sprachen vielfach vom ‘Worfeln’, d. h. dem Reinigen des Getreides von der Spreu durch Werfen der Körner gegen den Wind.

I. Zur leichten Wzform au̯(e)- gehören:
a. Gr. ἄος (falls nicht späte Neubildung), -ᾱής (s. unter II a).
b. Mcymr. awyđ ‘heftiger Windstoß’, acorn. awit ‘Luft’ (*au̯eido-);
c. u̯e-dhro- vermutlich in anord. veđr n. ‘Wind, Luft, Wetter’, as. wedar n. ‘Witterung, böses Wetter’, ahd. wetar ‘Wetter, Witterung, freie Luft’ und aksl. vedro ‘heiteres Wetter’, vedrъ ‘heiter (vom Wetter)’;
u̯ĕ-d- vielleicht in gr. ἑδανός ‘duftend’; auf u̯ĕ-dh- bezieht Persson Beitr. 664 zweifelnd noch ἐθμή· ἀτμός, καπνὸς λεπτός, ἀτμή Hes.).
d. r-, l-Ableitungen: gr. αὔρα ‘Lufthauch, Luftzug’ (setzt eine leichte Wzf. au̯ĕ- voraus, wie ἄελλα, ἀετμόν, Wetter, s. unten); aber ἀήρ, Gen. ἠέρος ‘Dunst, Nebel, Luft’ bleibt fern, s. unter u̯er- ‘binden, aufhängen’.
Gr. ἄελλα, äol. αὔελλα ‘Sturm’ (*ἄϝελ-ι̯ᾰ); cymr. awen ‘Inspiration’, awel f. ‘Wind, Hauch’, acorn. auhel ‘aura’, mcorn. awel ‘Wetter’, brit. Lw. mir. ahél (h Hiatuszeichen), aial ‘Wind, Hauch’. Nach Thurneysen Grammar 125 air. oal ‘bucca’ aus *au̯elā.
e. au̯-et- in gr. ἀετμόν· τὸ πνεῦμα Hes., ἄετμα· φλόξ Et. M., ἀτμός (kontrahiert aus ἀετμός) ‘Dampf, Dunst, Rauch’, mit Tiefstufe, aber analogischer Übernahme des ἀ-: ἀυτμή ‘Atem, Luftzug des Blasebalgs, des Windes, Duft, heißer Anhauch des Feuers’, ἀυτμήν ds.

II. Zur schweren Wzform gehoren:
a. uē-, uǝ-: Ai. vāti, av. vāiti ‘weht’, gr. ἄησι ds., kypr. ζάει (lies ζάη mitζ aus *dj-) Hes. (das α in ἄησι vielleicht prothetisch; von der leichten Wzform stammen gr. ἄος· πνεῦμα Hes.; ἀκρᾱής ‘scharf wehend’, δυσᾱής ‘widrig wehend’, ὑπερᾱής ‘übermäßig wehend’ mit Dehnung im Kompos.); neben dem Partiz. *u̯ē-nt- ‘wehend’ (ai. vānt-, gr. Akk. ἄεντα) stand *u̯ē-nto-s ‘Wind’ in lat. ventus, got. usw. winds, ahd. wint, cymr. gwynt ‘Wind’, wozu lat. ventilāre ‘(*worfeln), schwingen’, ventilābrum ‘Wurfschaufel’, got. diswinþjan ‘Korn auseinanderwerfen’, winþiskaúrō ‘Wurfschaufel’ (germ. þ, woneben mit gramm. Wechsel d in:) ahd. wintōn ‘worfeln’, winta, wintscūvala ‘Worfschaufel’, ags.windwian ‘dem Winde aussetzen, worfeln’ (engl. winnow); toch. A want, В yente ‘Wind’. Über hett. hu-u-wa-an-te-eš (h(u)u̯anteš) ‘Winde’ (?) s. Forrer bei Feist 565, der das Wort als ‘(eilende) Wolken’ zu hu-wa-a-i ‘läuft, flieht’ stellt, das auch hierher gehört; s. Couvreur Ḫ 119 f., Schwyzer Gr. Gr. I 6804 .
n-Präsens: gr. αἱνω aus *ἀϝά-ν-ι̯ω (vgl. zur Bildung Schwyzer Gr. Gr. I 694) und ἁ̄νέω aus *ἀϝανέω ‘reinige die Körner durch Aufrütteln von der Spreu, beutle’, ϝᾶναι· περιπτίσαι Hes. (überliefert γάναι· περιπτύσαι; s. auch Bechtel KZ. 46, 374); beruht auf einem solchen schwachstufigen n-Präs., aber in der Bed. ‘wehen’, auch apr. wins ‘Luft’, Akk. winnen ‘Wetter’?
i̯o-Präs. (oder von einer Wzf. *u̯ēi- ?): ai. vāyati ‘weht’, av. fravāyeiti ‘verlöscht’, got. waían waíwō, ags. wāwan, ahd. wājan, wāen ‘wehen’, aksl. vějǫ, vějetъ ‘wehen’ und ‘worfeln’ (davon russ. vě́jalo, sloven. vėvnica, poln. wiejaczka ‘Worfschaufel, Kornschwinge’); Nominal: lit. vė́jas ‘Wind’; ai. vāyú-ḥ, av. vāyuš ‘Wind, Luft’.
Für wurzelhaften Wert des -i- führt man die Tonstufe *u̯ī̆- in folgenden Wörtern an, die aber zum Teil auch anderen Auffassungen Raum geben: aksl. vijalь, vijalica ‘tempestas’, russ. vьjálica ‘Schneegestöber’ (auch vějálica!), vьjuga ‘Schneesturm’, zavьjátь ‘verschneien’, čech. váti (*vьjati) ‘wehen’ (erst slav. Entwicklungen aus vortonigem věj-?); r.-ksl. vichъrъ (*u̯ēisuro-) ‘Wirbelwind’ (jedenfalls zunächst zu russ. vichatь ‘erschüttern, bewegen’, vichljatь ‘schleudern’, s. Brugmann Grundr. II1 1049, Pedersen IF. 5, 70, und wohl als ‘wirbeln, im Kreise schwingen’ zu *u̯eis- ‘drehen’); lit. výdra, vidras ‘Sturmwind’ (s. Leskien Bild. 438; das im Lit. sehr seltene Formans -dra - vgl. echt lit. vė́tra ‘Sturm’ - mahnt zur Vorsicht);
hom. ἄιον ἦτορ, θυμὸν ἄισθε, αίσθων vom Aushauchen oder Auslassen der Lebenskraft (zur Bed. zuletzt Bechtel Lexil 21 f.), gr. Wz. ἀϝισ-; mcymr. awyđ s. 82 oben.
b. au̯ē-d-: ahd. wāzan, wiaz, mhd. wāzen ‘wehen, blasen’, wāz ‘Windstoß’, lit. vėdìnti ‘lüften, kühlen’; allenfalls gr. ἀάζω ‘hauche’ aus *ἀϝάδ-ι̯ω (eher aber gr. Neuschöpfung nach anderen Verben auf -άζω); vermutlich auch (aus *au̯ǝ-d-ro-) lit. áudra m. ‘Sturm’, n. ‘Gewitter’, apr. wydra ‘Wind’. Über ai. ūdhar n. ‘Kälte’, av. аоδarǝ, aota ds. vgl. Persson Beitr. 11.
c. u̯ē-lo- vielleicht in lat. ēvēlātus ‘eventilatus, unde vēlābra, quibus frumenta eventilantur’ (Paul. Fest. 68, 3) und in ahd. wāla m. n. ‘Fächer’ (wenn nicht aus *wē-þla, s. unten)?
d. u̯ē-s-: ai. vāsa-ḥ, vāsaka-ḥ ‘Wohlgeruch’, vāsayati ‘füllt mit Wohlgeruch’, saṃvāsita-ḥ ‘stinkend gemacht’; isl. vās ‘aura refrigerans’, væsa ‘spirare’, ndl. waas ‘Reif, Duft’, lit. vė́stu, vė́sti ‘sich abkühlen, kühl oder luftig werden’, vėsà ‘kühle Luft, Kühle’, vė́sus ‘kühl, luftig’.
e. t-Weiterbildungen: ai. vāta-ḥ, av. vātō ‘Wind’, ai. vātula-ḥ (s. unten), gr. ἀήτης ‘Weher’, ἀήσυρος ‘windig, luftig’ = ai. vātula ‘windig’ (auch ‘verrückt’; dazu auch vielleicht gr. ἀήσυλος ‘freventlich’ nach Brugmann BSGW. 1901, 94; trotz αἴσυλος ds. nicht nach Bechtel Lexil. 15 zu ai. yātu-ḥ ‘Spuk’); lat. vannus ‘Futterschwinge’ (aus *u̯at-nó-s, vgl. das Demin. vatillum ursprüngl. ‘eine kleine Worfschaufel’; aus dem Lat. stammt ahd. wanna, ags. fann ‘Futterschwinge’, auch nhd. Wanne); anord. vēl, vēli ‘Wedel, Schweif’ (über synkopiertes *veþla- aus *vaþila-), ahd. wedil ds.; ahd. wadal ‘Wedel’, Adj. ‘schweifend, unstet, Bettler’, wadalōn ‘schweifen’ (urgermanisch *waþla-, idg. *u̯ǝ-tlo-), ags. waþol ‘wandernd’, wǣdla ‘Bettler, arm’, wǣdl ‘Armut’, wǣdlian ‘betteln, arm sein’ (urgermanisch *wēþla-), woneben ahd. wallōn ‘wandern, umherziehen, wallfahrten’, ags. weallian ‘wandern’ (aus *wāđlṓ-ja-n); ahd. wāla ‘Fächer’ (aus *wē-þla- oder *wē-la-, s. oben); lit.vė́tra ‘Sturm, Unwetter’, aksl. větrъ ‘Luft, Wind’, apr. wetro ‘Wind’; lit. vė́tyti ‘worfeln’.
Über ai. úpа-vājayati ‘facht das Feuer an’ (von Pāṇini als Kaus. zu vā- gefaßt) s. Wackernagel KZ. 43, 292.
Vielleicht hierher gr. ἄεθλος (s. au̯ē-11 ‘sich mühen’) als ‘Keuchen’?

WP. I 220 f., Feist 565 a, Trautmann 345, Schwyzer Gr. Gr. I 680.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal