Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

vullen - (vol maken)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

vullen ww. ‘vol maken’
Onl. in de afleiding irfullen ‘vol maken’ in in felt thina irfullot uuerthunt mit genuhte ‘en je velden worden vol van overvloed’, [10e eeuw; W.Ps.]; mnl. vullen ‘vol maken, vervullen’, met oostelijke nevenvorm vollen [1240; Bern.], in Vullet die cannen met watre ‘vul de kannen met water’ [1285; VMNW], Dar naer vulledi .vii. iaer. Penitentie. harde suaer ‘daarna volbracht hij zeven jaar zeer zware boetedoening’ [1285; VMNW].
Os. fullian (mnd. vüllen); ohd. fullen (nhd. füllen); ofri. fella (nfri. folje); oe. fyllan (ne. fill); on. fylla (nzw. fylla); got. fulljan; alle ‘vol maken, vervullen e.d.’, < pgm. *fulljan-. Daarnaast staat een umlautloze variant *fullōn-, waaruit (meest in overdrachtelijke betekenissen ‘vervullen, uitvoeren e.d.’): mnl. vollen (niet te onderscheiden van vullen); os. fullon; ohd. follōn (mhd. vollen); ofri. fullia (nfri. folje); oe. fullian.
Afgeleid van pgm. *fulla-, zie → vol.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

vullen* [vol maken] {vullen, vollen 1201-1250} oudsaksisch fullian, oudhoogduits fullen, oudfries fella, oudengels fyllan, oudnoors fylla, gotisch fulljan; van vol1.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

vullen ww., mnl. vullen, os. fullian, ohd. fullen (nhd. füllen), ofri. fella, oe. fyllan (ne. fill), on. fylla, got. fulljan naast mnl. vollen, os. fullon, ohd. follon, ofri. fullia, oe. fullian ‘vervullen, uitvoeren’, beide afl. van vol.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

vullen ww., mnl. vullen. = ohd. fullen (nhd. füllen), os. fullian, ofri. fella, ags. fyllan (eng. to fill), on. fylla, got. fulljan “vullenˮ. Van vol I. Hiernaast mnl. vollen, ohd. follôn, os. fullon, ofri. fullia, ags. fullian “(vullen) vervullen, uitvoerenˮ. In ʼt Mnl. zijn beide ww. niet uit elkaar te houden.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

vullen o.w., Mnl. id., Os. fullian: denom. van vol.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

vul II: ww., vol maak; Ndl. vullen (Mnl. vullen naas vollen), Hd. füllen, Eng. fill, hou verb. m. Ndl./Afr. vol, Hd. voll, Eng. full en m. Lat. plenus, “vol”, en plēre, “vul”.

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Vullen, denom. van vol, z. d. w.

W. de Vreese (1899), Gallicismen in het Zuidnederlandsch, Gent

vullen. - Men zegt in ’t Fransch une vie, une carrière bien remplie; aan remplir beantwoordt hier niet vullen, maar vervullen, besteden, want men zegt eene welvervulde, welbestede loopbaan. || Nu wij allengs tot het einde van Rubens’ zoo wel gevulde loopbaan gekomen zijn, schijnt het ons tijd, om enz., ROOSES, Antw. Schildersch. 2, 169.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

vullen ‘volmaken’ -> Negerhollands ful, voel ‘volmaken; vol’; Surinaams-Javaans fèl, ngefèl ‘volmaken’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

vullen* vol maken 1240 [Bern.]

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

1879. Praatjes vullen geen gaatjes,

d.w.z. woorden helpen niet, waar men daden moet zien; hetzelfde als het lat. non replenda est curia verbis (Journal, 28); bij Campen, 5: callinge is mallinghe, doen is een dinck; zie ook aldaar: schoone woorden en vullen ghienen sack; Goedthals, 135: veel woorden en vullen den sack niet; Prov. Comm. 783: veel woerden en vullen ghenen budel (zie Bebel no. 248); schoon woorden en ghelden geen gelt (H. de Luyere, 19); Idinau, 59: de woorden en vullen den sack niet; Winschooten, 162: woorden vullen geen sak; V.d. Venne, Holl. Sinne-droom, 18: Een schoone praet en vult geen sack; H. Doolh. 25: Nu wat zal ik noch veel seggen, woorden vullen doch geen sak; Adagia, 55: schoone woorden en vullen den sack niet, peculium re non verbis augetur; ook vindt men: praatjes vullen den buik niet (K.U.E. 223); zie Harrebomée I, 103 a; II, 482 a; III, 364 b; Schuermans, 504 a; Joos, 135; Antw. Idiot. 657; Menschenw. 532: Proatjes legt d'r gain aiers. Eerst in de 18de eeuw wordt in de klucht van het Leydze Bier-huys (1758), bl. 25 aangetroffen: ‘Dat zyn maar praatjes, en dat vult by my geen zakken noch geen uitgehaalde gaatjes’; doch Sewel kent nog alleen praatjes vullen geen zakken, words are no deeds. Vermoedelijk heeft terwille van het rijm de spreekwijze den tegenwoordigen vorm aangenomen. Zie Molema, 336 b; fri.: wirden folle gjin sekken of lûd sprekken folt gjin sekken; afrik. praatjies vul nie gaatjies nie en vgl. Zooals het reilt en zeilt . Synoniem is het Zuidnederlandsche woorden zijn geen oorden (Schuerm. 872 a; Joos, 185) en klappen of praten zijn geen oorden (Rutten, 113 a; De Cock1, 302; Antw. Idiot. 996; Schuerm. Bijv. 251 a). In het hd. grosze Worte machen den Sack nicht voll (Wander V, 427); voor 't nd. zie Taalgids V, 166; eng. empty words don't fill the pocket. (Aanv.) Syn. Lullen is geen visch.

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

pel-1, pelǝ-, plē- ‘gießen, fließen, aufschütten, füllen, einfüllen’; auch ‘schwimmen, fließen machen, fliegen, flattern’ und ‘schütteln, schwingen, zittern (machen)’, nominal: pel (Gen. pel-es) und peli-s ‘Burg’ (‘aufgeschütteter Wall’); pl̥̄-no-, plē-no-, plē-ro- ‘voll’, pl̥-no-tā ‘Fülle’, pl̥-tó-, plē-to- ‘gefüllt’, pl̥̄-tí-, plē-mn̥ ‘das Füllen’; pelu ‘Menge’, pelu- ‘viel’

A. Arm. hełum ‘ich gieße aus’ (*pel-nu-mi), zełum (*z-hełum) ‘lasse strömen’, Pass. ‘fließeüber’;
cymr. llanw m. ‘Flut’, Verbalnom. llanw, llenwi ‘Füllen, Fließen’, mbret. lano, lanv ‘Flut’, corn. lanwes ‘Fülle’ (*plen-u̯o-);
lit. trans. pilù, pìlti ‘gießen, schütten, aufschütten, füllen’, intrans. ‘fließen’, lett. pilêt ‘tröpfeln’, pile ‘Tropfen’, pilt ‘tröpfeln’, pali ‘Überschwemmung’, lit. am̃palas (*ant-palas) ‘Aufwasser auf dem Eise’; russ. vodo-polъ(je), pol(n)o-vodьje ‘Hochwasser’, kslov. polъ ‘Schöpfgefäß’.
B. pel ‘Burg’ in ai. pū́r, Gen. purás ‘Burg, Stadt’, pura- n., jünger puri-, purī ds., vgl. Singapur ‘Löwenstadt’, gr. (äol.) πόλις ‘Burg, Stadt, Staat’ (*peli-s), hom. kypr. πτόλις ds., lit. pilìs, lett. pile ‘Burg, Schloß’ (s. Schwyzer, Gr. Gr. 1, 325, 344, Specht KZ 59, 65f., 11 f., Trautmann 217).
C. Wörter für ‘Sumpf’ (pel-, pel-eu-), wie osset. farwe, färer ‘Erle’, ahd. fel(a)wa, nhd. Felber ‘Weidenbaum’ (als ‘Sumpfbaum’), und lat. palus, -ūdis f. ‘stehendes Wasser, Sumpf, Pfütze’ (*pel-ou-d-), wohl zu ai. palvalá- n. ‘Teich’ und palvalya- ‘sumpfig’; dazu noch pelǝk- : plāk- in gr. πάλκος· πηλός Hes., παλάσσω (*παλακι̯ω) ‘bespritze’, lit. pélkė ‘Moorbruch’, apr. pelky ds., lett. pel̃ce ‘Pfütze’: plācis ‘Morast’; nach W. Schulze Kl. Schr. 112 alle ursprüngl.Farbenbezeichnungen, also zu pel-8.
D. ‘füllen, Fülle’: Ai. píparti : pipr̥máḥ; pr̥ṇā́ti (pr̥ṇáti) ‘füllt, sättigt, nährt, spendetreichlich, beschenkt’, auch pr̥ṇṓti ds., pū́ryatē, pūryátē ‘füllt sich’, Aor. áprāt (: πλῆτο), Imp. pūrdhí, Perf. paprāu (: lat. plēvī), Partiz. prātá- (= lat. -plētus, alb. pĺot; vgl. auch prātí- : lat. com-plēti-ō), pūrtá- ‘voll’, prāṇa- ‘voll’ (= lat. plēnus, av. frāna- ‘Füllung’, air.līn-aim ‘fülle’), pūrṇá- ‘voll’ (= got. fulls, litt. pìlnas, abg. plъnъ, air. lān; von *pel- hingegen av. pǝrǝna- ‘gefüllt’); parīṇaḥ n. ‘Fülle’ (: av. parǝnah-vant- ‘reichlich’), parī-man- ‘Fülle, Spende’ (*pelǝ-); av. par- ‘füllen’;
arm. li, Gen. liog ‘voll’ (aus *plē-i̯o-s = gr. πλέως? oder aus *plē-to-s = ai. prātá-?), lnum ‘fülle’ (*linum, Neubildung), Aor. eli-c̣ ‘ich füllte’; lir (i-St.) ‘Fülle’; vermutlich holom, holonem ‘häufe auf, sammle an’;
gr. πίμπλημι ‘fülle’ (ursprüngl. πίπλημι, der Nasal aus πίμπρημι), Fut. πλήσω, Aor. πλῆτο ‘füllte sich’, πλήθω ‘bin voll, fülle mich’, πλῆθος n., ion. πληθύ̄ς ‘Menge’, πληθύω ‘bin oder werde voll, schwelle an’ (: lat. plēbēs), πλήσμη ‘Flut’, πλησμονή ‘Anfüllung, Sättigung’, πλήσμιος ‘leicht füllend, sättigend’, πλῆμα ‘Füllung’ Hes. (: lat. plēmināre ‘anfüllen’); hom. πλεῖος, att. πλέως, ion. πλέος ‘voll’ (*πλη-[ι̯]ο-ς; = arm. li?), πλήρης ‘voll’, πληρόω ‘mache voll’ (von *πληρο-ς = lat. plērus, vgl. arm. lir ‘Fülle’, i-St.); πλή-μῡρα, -μυρίς f. ‘Flut’, zu μύ̄ρω S. 742;
alb. plot ‘voll’ (*plē-t-os); auch pjel ‘zeuge, gebäre’? intrans. ‘voll = schwanger sein’?? mit Formans -go- hierher plok, plogu ‘Haufe’ (*plē-go-? vgl. ahd. folc ‘Haufe, Kriegshaufe, Volk’, ags. folc ‘Schar, Heer, Volk’, aisl. folk ‘Schar, Volk’ als *pl̥-go- oder elǝ-go-);
lat. pleō, -ēre meist com-pleō, im-pleō ‘fülle’, Partiz. Pass. (com)plētus; plēnus ‘voll’, umbr. plener ‘plenis’; plērus, -a, -um ‘zum größten Teile’, plērusque, plērīque ‘eine große Anzahl, sehr viel, am meisten’; plēbēs, -ei und , plēbs, -is ‘Volksmenge; die Masse des Volkes im Gegensatz zu den Adeligen’ (*plēdhu̯ēs), manipulus ‘eine Handvoll; Bündel; Hanteln der Turner; Soldatenabteilung’ (*mani-plo-s); plēmināre ‘anfüllen’ zu *plēmen = gr. πλῆμα;
air. līn(a)im ‘ich fülle’ (von einem Adj. *līn = *plēno-s), līn ‘numerus, pars’; air. lān, acymr. laun, ncymr. llawn, corn. luen, leun, len, bret. leun ‘voll’ (= ai. pūrṇa- usw.), air. comalnur ‘ich fülle’ (Denom. von comlān ‘voll’); u(i)le ‘ganz’, Pl. ‘alle’ (*poli̯o-);
got. fulls, aisl. fullr, ags. as. full, ahd. fol (-ll-) ‘voll’ (= ai. pūrṇá- usw., s. oben); = lit. pìlnas, abg. plъnъ, skr. pȕn ‘voll’; über ags. folc usw. s. oben; mhd. vlǣjen ‘spülen’ zu πλή-μῡρα oben S. 799.
pélu ‘Menge’, einzelsprachlich auch adjektivisch gewordenes Neutrum ‘viel’; daneben idg. pelú- Adj. ‘viel’; Kompar. plḗ-i̯os, -is-, Superl. plǝ-is-tó- ‘mehr, meist’:
Ai. purú-, av. pouru-, ap. paru ‘viel’ (= gr. πολύς, wenn dies aus *παλύς, lit. pilus), Kompar. ai. prāyas- Adv. ‘meistens, gewöhnlich’, av. frāyah-, Superl. fraēšta- ‘der meiste’; hierher iran. *pelu̯-, *polu̯- im Plejadennamen npers. parv, av. paoiryaēinī (*paru̯ii̯ainī-), ablaut. gr. Πλειάδες, hom. Πληιάδες (*pleu̯ii̯-), ursprüngl. ‘Sternhaufen’;
gr. πολύς ‘viel’ (assimil. aus *παλύς = ai. purú-), übrige Kasus vom St. πολλό-, πολλά̄-, wohlausgegangen vom f. *πολϝι̯ᾱ ai. pūrví; Kompar. Superl. ursprüngl. *πλη[ι̯]ων > πλέων (*plēisōn) : πλαῖστος (*plǝisto-), das durch Einfluß von *πλεῖς ‘mehr’ (*plēis = air. līa) und des Kompar. zu πλεῖστος wurde; aus einem idg. *pleu̯-es- ‘Überfluß, große Menge’ wurde sekundär der gr. Kompar. n. πλέον, wozu der achäische Nom. Pl. πλέες neugebildet wurde; ebenso wurde alat. plous, lat. plūs zum Kompar., und mit plīs- (alter Kompar. *plē-i̯es- in alat. pleores, und *plēis- im Superl.plīsima) zu *plois- kontaminiert, woraus lat. plūrimus ‘meist’ (alt ploirume, plouruma, plusima); vgl. Benveniste Origines 1, 54 f., Schwyzer Gr. Gr. 1, 537 f., E.-M.2 783;
air. il ‘viel’ (= got. filu), līa ‘plus, plures’ (*plē-is); acymr. liaus, ncymr. lliaws ‘multitudo’ (plē-i̯ōs-tu-s oder -to-);
got. filu adv. Neutrum m. Gen. (altes Subst.) als Ersatz von gr. πολύς, auch ‘sehr; um vieles (beim Komp.)’, ähnlich in den andern germ. Sprachen: ahd. as. filu, filo, ags. fela, feala, feola ‘viel, sehr’, aisl. fiǫl- ‘viel’, n. ‘Menge’; Komp. Sup. aisl. fleiri, fleistr ‘mehr, meist’ (*plǝ-is-, -isto-, av. fraēšta-);
lit. pilus ‘im Überfluß’.
E. pel-ed- in gr. πλάδος n. ‘Feuchtigkeit, Fäulnis’, πλαδαρός ‘feucht’, πλαδάω, -ᾶν ‘naß sein’; ahd. fledirōn, nhd. flattern, ahd. fledar-mūs ‘Fledermaus’; lett. peldêt ‘schwimmen’, peldêtiês ‘baden’, peldinât ‘baden, schwemmen’: pildinât (*pl̥d-) ds.; pledinât ‘mit den Flügeln schlagen’, pledins ‘Schmetterling’; vgl. E. Fraenkel Mél. Boisacq 1, 357 ff.
F. Wörter für ‘Schmetterling’: redupliziert lat. pāpiliō, -ōnis m. (*pā-pil-); germ.*fīfalðrōn- in aisl. fīfrildi n., ags. fīfealde, ahd. fīfaltra, mhd. fīfalter, nhd. Falter; lit. petelìškė ds., lett. petelîgs ‘flatterhaft’ (*pel-tel-);
von derselben Wurzel die balto-slav. Wörter (*paipalā-) für ‘Wachtel’: lit. píepala f., lett. paîpala, apr. penpalo (dazu apr. pepelis, Pl. pippalins ‘Vogel’); čech. přepel, křepel, slov. prepelíca (auch ‘Schmetterling’) usw.
G. Wörter für ‘schwingen, schütteln, zittern, hin- und herbewegen’ usw.: gr. πάλλω (*pl̥-i̯ō), Aor. ἔπηλα ‘schwinge, schüttle’, Med. ‘springe, zapple’, παλτός ‘geschwungen’, παλμός ‘Zucken, Vibrieren’, πάλος m. ‘Los’, παλάσσομαι ‘lose’; redupl. παιπάλλω Hes. ‘schüttle’; aisl. fǣla ‘erschrecken’, ags. eal-fē̆lo ‘fürchterlich’, mhd. vālant ‘Teufel’; vielleicht zu aksl. plachъ ‘zitternd, ängstlich’ (*polso-?), plašiti ‘erschrecken’ usw.;
die Erweiterung pelem- in gr. πελεμίζω ‘schwinge, erschüttere’, Pass. ‘erbebe’, πόλεμος, πτόλεμος ‘Schlacht, Krieg’ (PN Νεο-πτόλεμος, Πτολεμαῖος), got. us-filma ‘erschrocken’, aisl. felms-fullr ds., felmta ‘bange sein’ (*falmatjan), ahd. bair. felm ‘Schrecken’;
da aisl. falma sowohl ‘überrascht werden’, wie ‘tappen, fühlen’ bedeutet, könnten hierher lat. palpor, -āri (auch palpō) ‘streichle’, palpitō ‘zucke’, palpebrae ‘Augenlider’, alb. palun ‘flatternd, zitternd’ und ‘Ahorn’ sowie westgerm. *fōljan (ahd. fuolen, mhd. füelen, ags. fǣlan usw.) ‘fühlen’ gehören, auch mnd. vlader ‘Ahorn’, vladarn ‘flattern’.

WP. II 63 ff., WH. 320 f., 322 f., 327 f., Trautmann 218;die Wörter unter G. könnten auch zu pel-2 gehören; hierher auch pleu- ‘fließen’.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal