Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

voorwaarde - (beding)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

voorwaarde zn. ‘beding’
Mnl. eerst het afgeleide ww. uerwerden ‘(contractueel) vastleggen’ [1240; VMNW], dan het zn. voruuorde ‘overeenkomst’ [1249; VMNW], vorwarde ‘id.’ [1257; VMNW], bi derre voerwaerden ‘op deze voorwaarden’ [1260; VMNW]; nnl. voorwaarde ‘factor die iets mogelijk maakt’ in: De voorwaarde (zoo men die zoo mag noemen) is een vroom geloove in Christus [1700; Boekzaal].
Gevormd met vore ‘vooraf’, zie → voor 1, en warde ‘bewaking; opmerkzaamheid’ [1343-45; MNW], eerder al ‘wachtpost’ [1297; VMNW], dat verwant is met warden, waerden ‘bewaken’ [1477; Teuth.], zie → deurwaarder en → garde. De combinatie van beide delen krijgt als betekenis ‘opmerkzaamheid vooraf, waarschuwing, belofte, afspraak’. Daarnaast komt het woord vorewort (of vorward) ‘voorafgaande overeenkomst’ [1477; MNW] voor, dat met → woord samenhangt. Door de verwante betekenissen en klankontwikkelingen van beide woorden zijn er allerlei mengvormen van beide vormen ontstaan, zoals het genoemde vorward.
Lit.: Boekzaal (1700), De boekzaal van Europe, dl.9, Rotterdam, 424

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

voorwaarde* [beding] {vorewaerde [voorafgaande waarschuwing, belofte, afspraak] 1260} het tweede lid is waerde [bewaking] (vgl. deurwaarder).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

voorwaarde znw. v., mnl. voorwaerde v. ‘overeenkomst, conditie’, mnd. vorwarde, oe. foreward, foreweard v. ‘overeenkomst’, laat-onoorw. forvǫrðr ‘bepaling hoe men een zaak zal behandelen’. Het 2de lid is mnl. waerde v. ‘wacht, bewaking’, mnd. warde v. ‘wacht’, ohd. warta v. ‘uitkijk, wacht’ (nhd. warte), oe. weard v. ‘wacht, bescherming’ (ne. ward), waarnaast on. vǫrðr (< *warþu) m. ‘wacht, bescherming’ (zie verder deurwaarder).

Een ander woord voor overeenkomst is mnl. voorwoort, mnd. vorwort, mhd. vürwort, vorwort, ofri. forword ‘overeenkomst’, oe. foreword ‘voorwaarde’, laat-onoorw. fororð ‘afspraak’. — Een tussenvorm tussen beide woorden, die een vermenging heeft kunnen bevorderen, is mnl. vōreworde.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

voorwaarde znw. Mnl. voorwaerde v. “overeenkomst, conditie”. = mnd. vorwarde v. “id.”. Jongere vorm naast mnl. voorwoort (d), -de v., mhd. vür-, vorwort, mnd. vorwort o. “voorafgaand woord, bepaling, overeenkomst, voorwaarde”. Van voor II en woord. De vorm met a kan deels als dial. variant deels als analogievorm (naar de vormvarianten bij antwoord?) worden opgevat.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

voorwaarde. De vorm met a is oud (vgl. oostmnl. voorwarde: Holmberg Best.d’Am. 23) = ags. foreward, foreweard v. ‘overeenkomst’, on. forvǫrðr m. ‘bepaling’. Het tweede lid is mnl. waerde v. ‘wacht, bewaking’ = ohd. warta v. ‘uitkijk, wacht’ (hd. warte), mnd. warde v. ‘wacht’, ags. weard v. ‘wacht, bescherming’ (eng. ward), waarnaast de u-stam on. vǫrðr m. ‘id.’ (vgl. bij deurwaarder). Een ander, eveneens oud woord is mnl. voorwoort, mhd. vür-, vorwort, mnd. vorwort o. = ofri. forword o. ‘overeenkomst’ (een afl. is forwerde ‘overeenkomst, voorwaarde’), ags. foreword o. ‘voorwaarde’, on. fororð (o.?) ‘afspraak’. Een vorm als mnl. voorworde kan op vermenging van voorwoort en voorwaerde berusten.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

voorwaarde v., Mnl. voorwoorde + Mhd. vorwort = bepaling, verdrag: het tweede lid is een collect. van woord, dus zooveel als voorafgaande bespreking.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

voorwaarde s.nw.
Voorafgaande bepaling, voorbehoud.
Uit Ndl. voorwaarde (1502), 'n samestelling van voor 'voor' en waarde 'waghouery, bewaking'.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

voorwaarde: bedinging, kondisie, voorgestelde eis; Ndl. voorwaarde, waarin twee wd. blb. deureengeloop het, nl. OMnl. voorwarde (vgl. Oeng. foreward/foreweard, “ooreenkoms”, wat verb. hou m. Mnl. waerde, “bewaking, wag”, Ohd. warta (Hd. warte), “uitkyk, wag”, Oeng. weard (Eng. ward), “beskerming, wag”, en andersyds Mnl. voorwoort/voorworde, Oeng. foreword, “afspraak, voorwaarde”; anal. en kontam. het blb. ’n belangrike rol gespeel.

Thematische woordenboeken

W. de Vreese (1899), Gallicismen in het Zuidnederlandsch, Gent

voorwaarde. - Dit woord beteekent in ’t Nederlandsch niets anders dan beding; bij Zuidnederlandsche schrijvers komt het ook voor in den zin van: uiterlijke omstandigheid of gesteldheid waarin iemand of iets verkeert, en waarvan zijn toestand afhangt. Dit gebruik is een gallicisme: de gewraakte beteekenis is ontleend aan fr. condition, dat wel met voorwaarde overeenkomt, maar alleen in de beteekenis beding. || Nu hing zij (t.w. een schilderij) tegen eenen muur, onder een venster, in zeer slechte voorwaarden, ROOSES, Antw. Schildersch. 1, 81.
– Begrijpelijkerwijze kan men in ’t Nederlandsch dan ook niet gebruiken een uitdrukking als voorwaarden van gezondheid. Als men in ’t Fransch zegt: se trouver dans des conditions de santé enz., dan beteekent condition niet voorwaarde, maar toestand. In goed Nederlandsch zegt men dan ook de toestand mijner gezondheid is zoodanig, dat enz. || Ik (bevind) mij in voorwaarden van gezondheid welke enz., DE VOS, E. Off. gew. 85.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

voorwaarde ‘beding’ -> Fries foarwaarde ‘beding’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

voorwaarde* beding 1260 [CG I1, 72]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal