Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

veulen - (jong van hoefdieren)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

veulen zn. ‘jong van hoefdieren’
Mnl. volin, volen ‘veulen’ in iiij parde ende en voelen ‘vier paarden en een veulen’ [1299; VMNW]; vnnl. veulen [1573; Thes.].
Daarnaast zonder achtervoegsel: onl. *folo ‘veulen’ in de gelatiniseerde glosse marsolem (lees marfolem, voor het eerste lid zie → merrie) [8e eeuw; LS], en verder alleen in toponiemen, bijv. Fulnaho ‘Vollenhove (Overijssel)’, letterlijk ‘veulen-hoogte’ [944, kopie 1151-1200; Künzel], Uolensela ‘Vollezele (Brabant BE)’, letterlijk ‘veulenzaal’ [1117; Gysseling 1960] (met n van de genitief mv.); mnl. vole in dandre up houden hare uole ‘de andere (merries) brengen haar veulen groot’ [1287; VMNW]; nnl. (Noord-Holland, Groningen) vool.
Os. fulīn (mnd. völlen); ohd. fulīn (nhd. Füllen); alle ‘veulen’, < pgm. *fulīna- (o.).
West-Germaanse afleiding met verkleiningsachtervoegsel en daardoor umlaut van pgm. *fulan- (m.) ‘veulen’; os. folo (mnd. vole(n)); ohd. folo (mhd. vole, nhd. Fohlen o.i.v. Füllen); ofri. fola (nfri. fôle, foalle); oe. fola (ne. foal); on. foli (nzw. fåle); got. fula. Daarnaast staat een afleiding *ful-ja- ‘veulen’, waaruit: ohd. fuli; on. fyl (nzw. föl).
Verwant met: Grieks pṓlos ‘veulen’; Albanees pelë ‘merrie’; < pie. *plH-, *polH- (IEW 843).

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

veulen* [jong paard] {in de plaatsnaam Fulnaho, nu Vollenhove (Overijssel) <944>, vuelen, voelen 1299} middelnederduits volen, oudhoogduits fulin (met achtervoegsel -ina) en oudsaksisch, oudhoogduits folo, oudfries fola, oudnoors foli, gotisch fula (m.); buiten het germ. grieks pōlos [veulen], latijn pullus [jong dier].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

veulen znw. o., mnl. vōlen, vuelen, voelen (= vȫlen), vōlijn, mnd. vōlen, ohd. fulīn, fulī (nhd. füllen) < fulīna, gevormd met hetzelfde suffix als kieken, zwijn van *fulan: mnl. vōle, vool (nog dial. Noord-Holl., Friesl., Gron., Tolen en West-Vla. kust), os. ohd. folo m. (nhd. fohlen o.), ofri. fola m., oe. fola (ne. foal), on. foli, got. fula m., daarnaast on. fyl (< *fulja-) ‘veulen’. — gr. põlos ‘veulen’, alb. pelë, pēlë ‘merrie’, lat. pullus (< *puts-lo) ‘jong van een dier’, lit. putýtis ‘jong dier, jonge vogel’ die men verbindt met idg. *pōu . pū̆ ‘klein, weinig’, vgl. ohd. fao, ‘weinig’, os. , oe. fēa (ne. few), on. fār, got. fawai mv. ‘weinig’ en lat. paucus ‘weinig’, pauper ‘arm’, paulus ‘klein, weinig’, gr. paũros ‘klein, gering’ (lat. parvos) (IEW 842-843).

Heeroma, Holl. Dial. Stud. 1935, 125-6 en kaart 27 wijst er op, dat de vorm vool in Zuid-Holland door veulen, dat uit het Z. kwam, teruggedrongen is, maar dan weer onder invloed kwam van het uit het O. komende vullen (behalve de kuststrook); ook in het NO is vool door vul teruggedrongen (vgl. nog W. Pée, Fryske Studzjes, Feestb. J. H. Brouwer, 1960, 41-46. — Zie verder de dialectkaart van te Nuyl-van der Maesen, Taalatlas Afl. 1, 5). — Op de Zuidholl. en Zeeuwse eilanden en in West Vla. heerst het woord kachel 2.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

veulen znw. o., mnl. vōlen, vȫlen, -ijn o. = ohd. fulî(n) (nhd. füllen), mnd. vōlen o. “veulen”. Met hetzelfde suffix -îna-, dat ook in kieken, zwijn, ohd. geiʒʒîn, ags. gæ̑ten, got. gaitein o. “geitje” en on. yxin o. “os” (: oxi, uxi m. “id.”) voorkomt, gevormd van ohd. os. folo m. (nhd. fohlen o.), mnl. vōle, vool (nog dial. vool: wfri. Zaansch), ags. fola (eng. foal), on. foli, got. fula m. “veulen”, waarnaast on. fyl (*fulja-) o. “id.”. Niet te scheiden van gr. pōlos “id.”. Als dit terecht uit *póϝalos verklaard is, komen germ. *fulan- en dit gr. woord van de basis pū̆-, waarvan o.a. ook kymr. wyr “kleinzoon, kleindochter”, lat. pullus “jong, jong dier” *pû-lo?), puer, gr. país (paϝís) “kind, knaap”, ksl. pŭta, obg. pŭtica “vogel”, lit. putýtis “jong dier, jonge vogel”, oi. pŏta- “dierjong” worden afgeleid. Minder wsch. is de combinatie van veulen en gr. pōlos; met alb. pjeł “ik breng voort”.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

veulen. Bij ohd. os. folo.. enz. adde: ofri. fola m. ‘id.’
Kymr. wyr ‘kleinzoon, kleindochter’ wordt ook wel als ontl. uit het Lat. (hêrês ‘erfgenaam’) beschouwd.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

veulen o., Mnl. volen + Ohd. fulîn (Mhd. vülîn, Nhd. füllen), gelijk Ohd. fuli en fulihha: afleid. van Mnl. vole, Os. folo + Ohd. id. (Mhd. vole, Nhd. fohlen), Ags. fola (Eng. foal), On. foli, Go. fula + Skr. potas = dierjong, Gr. põlos = jong paard, Lat. puer = kind, pullus, Lit. pytatis = jong dier.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

veule (zn.) veulen; Aajdnederlands folo <701-800>.

F. Debrabandere (2007), Zeeuws etymologisch woordenboek: de herkomst van de Zeeuwse woorden, Amsterdam

fooltje zn. o. dim.: sullig vrouwtje. Contaminatie van vooltje ‘veulentje’ en jooltje.

vool zn.: veulen. Mnl. vole, veule, vool ‘veulen’, Vnnl. volen oft ionc van der merie (Lambrecht), volen, veulen (Kiliaan). Ohd. folo, Mhd. vol(e), Mnd. vôle(n), D. Fohlen, Os. folo, Oe. fola, E. foal, On. foli, Got. fula < Germ. *fulôn. Verwant met Gr. pôlos ‘jong paard’, Lat. pullus ‘jong (van dieren)’, Lat. puer ‘kind’. Idg. *pôu-, *pu- ‘klein’. Ndl. veulen gaat, zoals D. Füllen < Ohd. fulîn, terug op een dim. met het suffix –îna, zoals in zwijn, kieken. Samenst. voolmerrie, voolpaard.

A.A. Weijnen (2003), Etymologisch dialectwoordenboek, Den Haag

vool veulen (Kuststreek). = os., ohgd. folo ‘id.’, ofri. fola ‘id.’, got. fula ‘id.’ ~ gr. pōlos ‘veulen’, lat. pullus ‘jong dier’. Nl. veulen heeft een oud achtervoegsel -în, evenals zwijn en kuiken.
TT VIII 121.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

vul I: s.nw. en ww. (lg. i. Afr. na d. s.nw. gevorm, soos ook kalf en lam), jong perd; lewe gee aan ’n vul; Ndl. veulen (Mnl. volen/veulen, met suf. -en uit ouer -ina, naas vōle/vool, dial. Ndl. vul(le), v. Kloe HGA 92), Hd. fohlen/füllen, Eng. foal en filly, hou verb. m. Lat. puer, “seun”, puella, “meisie” en pullus, “jong dier” (vgl. Eng. pullet) en m. Gr. pais, “knaap, seun”, en Gr. pōlos, “dogter; seun; vul”, hierby ww. Ndl. veulenen, Hd. fohlen; v. ook Scho TWK/NR 7, 2, p. 35 en lRo T DLT 268.

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Veulen, Germ. fulon, Idg. pelon; Gr. poolos = jong paard.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

veulen* jong paard 0701-800 [Lex Salica]

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

pōu- : pǝu- : pū̆- ‘klein, gering, wenig’, vielfach für ‘Junges, Tierjunges, kleines Tier’, [u]-lo-s ‘Junges’, pǝu-ko- ‘wenig’, pu-tlo-s ‘Kind’

1. Mit -o-Suffix; got. fawai Pl. ‘wenige’, aisl. fār ‘wenig, wortkarg’, fā-tøkr ‘arm’ (wie lat. pauper), ahd. fao, ‘wenig’, Dat. Pl. fouuem, as. , ags. fēa, Pl. fēawe, engl. few ‘wenige’.
2. Mit Formans -ko-: lat. paucus ‘wenig’, pauper ‘arm’ (*pauco-paros oder pau-paros? ‘wenig erwerbend, wenig sich schaffend’); ahd. fōh ‘wenig’;
Mit Suffix -lo-: lat. paul(l)us ‘klein, wenig’ (*pauks-lo-), pauxillus ‘ganz wenig’ (*pauk-s-lo-lo-).
3. Mit Formans -ro-: gr. παῦρος ‘klein, gering’, lat. mit Umstellung parvus ‘klein’, parum (*parvom) ‘zu wenig’.
4. ‘Junges, Tierjunges’:
gr. παῦς (att. Vasen), Gen. παϝός (kypr., dazu ein neuer Nom. πας), παῖς, Gen. παιδός m. f., hom. πάϊς, παϝιδ- ‘Kind’; lat. puer ‘Kind, Knabe, Mädchen’ (*puu̯ero-), puella ‘Mädchen’;
got. fula, aisl. foli m., fyl n. (*fulja-), u. fylja f., ags. fola, ahd. folo, fulī(n) ‘Füllen, Fohlen’; daneben *pō[u]los in arm. ul ‘Ziege’, am-ul ‘unfruchtbar’ (*n̥-pōlo-), yłi f. ‘schwanger’ (*i-pōlniyā); gr. πῶλος ‘Fohlen’, auch ‘junger Mann, junges Mädchen’, πωλίον ‘kleines Fohlen, Junges’, alb. pelë, pēlë ‘Stute’ (Fem. zu *pōlos); vielleicht med. Arbu-pales, wenn es ‘weiße Fohlen besitzend’ bedeutet.
5. Mit t-Formantien: putrá- m., av. ар. puθ-ra- m. (letztere aus pūtlo- = osk. puklo-) ‘Sohn, Kind’; gr. Namen wie Πώ-ταλος; lat. putus, putillus ‘Knabe’, woneben *pūt-so- in pūs(s)us, -a ‘Knabe, Mädchen’, aber pŭsillus ‘sehr klein’ ist Demin. von pullus (*putslo-lo-s); osk. puklo- ‘Kind’ (= ai. putrá-), pälign. puclois Dat. Pl. ‘pueris’, mars. pucles; lat. pullus ‘jung, Tierjunges’ (*put-s-lo-);
baltoslav. *putā ‘Vogel’ in russ.-ksl. pъta ‘Vogel’, pъtištь ‘kleiner Vogel’ (‘Vogel’ eigentl. ‘junger Vogel’), lit. putýtis ‘junges Tier, junger Vogel’ (Zärtlichkeitsausdruck), balt. *put-n-a- in lett. putns ‘Vogel’; mit anderer, demin. Formansverbindung lit. paũ-kštis ‘Vogel’.

WP. II 75 f., WH. II 259, 265 f., 382 f., 385 f., 394, Trautmann 233.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal