Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

vervangen - (de plaats innemen van)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

vervangen ww. ‘de plaats innemen van’
Mnl. vervaen, vervanghen ‘(schade) verhalen’ in ende hen heuethi niet so uele; men sal uervaen an sins selues lechame ‘en heeft hij niet genoeg, dan zal men het verhalen op zijn lichaam’ [1237; VMNW], ‘steunen, beschermen’ in (over goedbetaalde arbeid) daer it an Was te ueruane ‘waarmee het mogelijk was (armen) te steunen’ [1265-70; VMNW], ‘steunen, voor iemand opkomen, (in rechte) optreden voor/namens’ in Vort uervanghen wi onse ghebosemte die dar in dat ambocht enech goet hadden ‘voorts treden wij op namens onze nakomelingen die daar in dat ambacht enig bezit hadden’ [1273; VMNW]; vnnl. vervangen ‘de plaats innemen van’ in derwaerts gezonden, om den geene, die aldaer tegenwoordig en een stok out man was, op zijn verzoek te vervangen [1670; WNT]; nnl. vervangen ‘de plaats (doen) innemen van’ in vrolijkheid vervangt de bangste smarte [1806; WNT].
Afleiding met het voorvoegsel → ver- (sub a) van het ww. vangen ‘pakken, krijgen’, in het Middelnederlands ook vaen, zie verder → vangen; vervangen is dus oorspr. ‘in zijn macht krijgen, opvangen’ en daaruit ook ‘binnen zijn bescherming krijgen, opvangen, steunen’. Uit de betekenis ‘iemand steunen, voor iemand opkomen, voor iemand in rechte optreden, in de plaats treden van’ kon de betekenis ‘de plaats innemen van’ ontstaan.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

vervangen* [de plaats innemen van] {vervaen [in zijn macht krijgen, steunen, voor iem. opkomen in rechte, iemands plaats bekleden] 1237, vervangen 1273} uit de betekenis ‘iemands plaats bekleden’ ontstond de huidige betekenis. Van ver- + vangen.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

vervangen ww. mnl. vervaen, vervangen ‘in zijn macht krijgen; steunen, beschermen; voor iemand opkomen in rechte, iemands plaats bekleden e.a.’ Uit de laatste betekenis is nnl. ‘in de plaats stellen voor’ ontstaan.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

† vervangen ww. Een reeds ohd. os. ofri. ags. samenst. (voor de vormen zie bij vangen) met vooral in de mnl. mhd. mnd. periode zeer ruime betekenissfeer. De tegenwoordige bet. (eerst nnl.) is voortgekomen uit ‘(iemand) vertegenwoordigen, opkomen voor (iemand)’.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

vervang ww.
Die plek inneem van, in die plek stel van.
Uit Ndl. vervangen (al Mnl.), 'n afleiding met ver- van vangen 'vang', maar die huidige bet. van vervangen het uit die bet. 'in sy mag bring, vir iemand verteenwoordig in die reg, iemand se plek beklee' ontwikkel.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

vervangen ‘de plaats innemen van’ -> Fries ferfange ‘de plaats innemen van’; Zweeds förfånga ‘de wacht aflossen’ (uit Nederlands of Duits).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

vervangen* de plaats innemen van 1273 [CG I1, 225]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal