Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

vertalen - (in een andere taal overzetten)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

vertalen ww. ‘in een andere taal overzetten’
Mnl. vertalen alleen in de betekenissen ‘vertellen, vermelden, spreken over’ in Alse u die eerste bouc vertalde ‘zoals het eerste boek aan u vertelde’ [1390-1410; MNW-R], ‘het woord doen, zich uitdrukken’ in ghehulpich elken man, die wijslijc hem vertalen can ‘behulpzaam voor iedere man die zich verstandig kan uiten’ [ca. 1410; MNW], ‘in rechte spreken, verdedigen’ in hi hevet wael vertaelt met sconer rede sine moeder ‘hij heeft zijn moeder met een mooi betoog goed verdedigd’ [1415-35; MNW-R]; vnnl. vertalen dan ook in de betekenis ‘in een andere taal overzetten’ messias ... is vertaelt, dye ghesalfde [1526; WNT], de Officia Ciceronis nieu vertaelt wten Latijne in nederlantscher spraken [1561; WNT].
Afleiding met het voorvoegsel → ver- (sub d) in de betekenis ‘hierdoor (willen) doen geschieden’ van het ww.talen in de Middelnederlandse betekenis ‘(in rechte) spreken’, een afleiding van → taal ‘spraak’, vooral in de Middelnederlandse betekenis ‘gerechtelijke spraak, aanspraak, pleidooi’; vertalen was dus ‘door (in rechte) te spreken (trachten te) doen geschieden’. Door rechtstreekse associatie met het zn.taal in de betekenis ‘systeem van taalklanken’ ontstond later de betekenis ‘overzetten in een andere taal’. Deze betekenis heeft ten slotte de oudere verdrongen.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

vertalen* [van de ene taal in de andere overbrengen] {1420 in de betekenis ‘vermelden, verdedigen, zich uitdrukken’; de huidige betekenis 1526} is opgekomen onder aansluiting aan taal.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

vertalen ww. eerst bij Kiliaen in de huidige bet., mnl. vertālen ‘vermelden, verdedigen, (doen) vrijspreken’, terwijl ‘vertalen’ oversetten heet. — De nnl. bet. is dus onder aansluiting aan taal op te vatten als ‘van de ene taal in de andere overbrengen’.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

vertalen ww. Kil. vertaelen. Mnl. is ōversetten de gewone term; mnl. vertālen = “vermelden, verdedigen, (doen) vrijspreken”.

Thematische woordenboeken

W. de Vreese (1899), Gallicismen in het Zuidnederlandsch, Gent

vertalen. - Men kan in het Nederlandsch niet zeggen de hoop vertalen, zooals op de aangehaalde plaats werd gedaan; vertalen beteekent alleen: van de eene taal in de andere overbrengen. Maar fr. traduire staat in sommige gevallen gelijk met “interprêter” (zie b.v. LITTRÉ op Ridicule en op Traduire), en blijkbaar door de gedachte daaraan is vertalen in deze foutieve opvatting gebruikt; er wordt vereischt vertolken. || Bij het afscheidnemen riepen wij elkander toe: à Carthage! à Carthage! Die heldenkreet van Regulus moest voor ons de hoop vertalen van een spoedig en zegevierend wederzien, G. BERGMANN, Gedenkschr. 205 (er wordt vereischt: met dien heldenkreet trachtten wij onze hoop te vertolken, dat wij elkander spoedig zouden wederzien).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

vertalen ‘van de ene taal in de andere overbrengen’ -> Duits dialect vertalen ‘van de ene taal in de andere overbrengen’; Javaans (di)pertal ‘vertaald’; Madoerees pērtal ‘van de ene taal in de andere overbrengen’; Papiaments † vertalen, vertaal ‘van de ene taal in de andere overbrengen’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

vertalen* van de ene taal in de andere overbrengen 1526 [WNT]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal