Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

vergeven - (weggeven, kwijtschelden, vergiffenis schenken)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

vergeven ww. ‘weggeven, kwijtschelden, vergiffenis schenken’
Mnl. vergheven ‘niet meer aanrekenen, kwijtschelden’ in die missetat salt dvo en vergeuen ‘die misdaad moet je hen vergeven’ [1200-25; VMNW], forfait uergheuen ‘geldstraf kwijtschelden’ [1237; VMNW], ook ‘vergiftigen, gif toedienen’ in uergeuen ‘vergiftigen’ [1240; Bern.], vergaffene met venine ‘vergiftigde hem met vergif’ [1285; VMNW], ‘geven’ in Mocht gi mi enighen raet vergeven ‘zou u mij enige raad geven’ [1300-50; MNW], ‘vergiffenis schenken’ in (in het Onze Vader) Verghif ons onse scouden ‘vergeef ons onze schulden’ [1330; MNW], ‘kwijtschelden’ in vergheven ende quijtscelden die scult [15e eeuw; MNW]; vnnl. vergheven ‘toewijzen, overdragen’ in N. ..., wiens compagnie niet lange daernaer vergeven worde aen v. D [1596; WNT]; nnl. ‘toewijzen’ in De Bisschop ... vergeeft de kerkelijke ambten [1913; WNT].
Afleiding met het voorvoegsel → ver- (sub a) van → geven ‘schenken, toedienen’. Zie ook → gif ‘giftige stof’ en → gift ‘schenking’.
De betekenis ‘vergiftigen’ is verouderd, behalve in de hieronder genoemde constructie met het verl.deelw.
vergeven (van/met) bn. ‘vol met (slechte, foute zaken)’. Nnl. “vergeven” van klein ongedierte [1898; WNT], vergeven van het onkruid [1914; WNT], een wereld die van sex is vergeven [1976; Archief Eemland]. Het als bijvoeglijk naamwoord en overdrachtelijk gebruikte verl.deelw. van vergeven in de verouderde betekenis ‘vergiftigen’. ♦ vergiffenis zn. ‘vergeving’. Mnl. vergiffenisse, vergevenisse ‘vergif’ in alse het vergheffenesse ware ‘alsof het vergif was’ [1265-70; CG II], Dese slang ... was sonder vergifnisse ‘deze slang had geen vergif’ [1290-1310; MNW-P], ‘kwijtschelding van straf’ in bidt vergeffenesse ... van dien dat hi hevet mesdaen [ca. 1350; MNW], verghiffenis der sonden [15e eeuw; MNW]; vnnl. Verghiffenisse, vergheuinghe ‘vergeving’ [1599; Kil.]; nnl. een generâle Amnesty en vergiffenisse zal worden afgekundigd [1748; WNT]. Gevormd met het achtervoegsel → -nis van het ww. vergeven.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

gif znw. o., zelden gift; dit is echter de oudste, sedert Kil. voorkomende vorm. Ontl. uit hd. gift o. < ohd. gift v. “vergif = gift “gave” (zie gift). Vgl. mnl. verghēven (nnl. vergeven), ohd. firgëban (nhd. vergeben), mnd. vorgēven “ vergiftigen”. Mnl. is venijn ’t gewone woord voor “vergif”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

vergeven o.w., Mnl. vergheven + Hgd. vergeben. In de bet. van kwijtschelden is het een navolging van Lat. perdonare (Fr. pardonner); in die van vergiftigen is het een denom. vorming van gift.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

vergeef ww. Ook vergewe.
1. Oorsien, uitwis. 2. Nie toereken nie, kwytskeld.
Uit Ndl. vergeven (al Mnl.), 'n afleiding met ver- van geven 'gee'.
D. vergeben, Eng. forgive (1200).

Thematische woordenboeken

K. van Dalen-Oskam & M. Mooijaart (2005), Nieuw bijbels lexicon: woorden en uitdrukkingen uit de bijbel in het Nederlands van nu, uitgebreid met De Nieuwe Bijbelvertaling, Amsterdam

Vader, vergeef het hun, want zij weten niet wat zij doen, de woorden die Jezus sprak toen hij aan het kruis genageld werd; (schertsend) uitroep als commentaar op onbegrijpelijke, afkeurenswaardige uitspraken of handelingen van anderen.

Jezus werd aan het kruis genageld, evenals twee misdadigers die links en rechts van hem aan een kruis werden gehangen. Over degenen die dit deden sprak Jezus toen tot God: 'Jezus zei: "Vader, vergeef hun, want ze weten niet wat ze doen"' (Lucas 23:34, NBV). Deze woorden worden nog geregeld, vooral in scherts, geciteerd. Er wordt ook wel op gevarieerd: 'Hij loopt achter een langpootmug aan die van het raam naar de muur zweeft en daar zoemend op de reproduktie van Willem van Oranje gaat zitten. Precies op zijn neus. Voorzichtig blaast hij hem weg. "Vader des Vaderlands, vergeef het hun, want ze weten niet wat ze zoemen," fluistert hij, en grinnikt luid' (J. Wolkers, Alle verhalen, 1981, p. 162). Zie ook Kruiswoorden.

Luikse Diatessaron (1291-1300), p. 264, 25-27. Aldar Ihesus an den cruce hinc, so sprac hi aldus: Vader, verghef hen dese mesdaet, want si nin weten wat si don.
Daarnet heeft ze [de tsarina] de latrines moeten bezoeken, waar obscene tekeningen over haar en raspoeting op de wand gekalkt staan. Vader, vergeef het hun, zij weten niet wat ze doen, dwingt ze zichzelf te denken iedere keer als zij daar is. (R. Peper, Russisch blauw, 1995, p. 25)
Meisje: 'Ik ben voor Ajax.' Ander meisje: 'Ik ook!' Jongen [PSV-aanhanger]: 'O Heer, vergeef het hun, want ze weten niet wat ze doen.' (Tv-comedy Sam-Sam, Veronica-televisie, 27-9-1999)

W. de Vreese (1899), Gallicismen in het Zuidnederlandsch, Gent

zich vergeven. - Naar fr. se pardonner, d.i. zich zelven vergeven. || Hij vergaf het zich niet … in hare toespraak en hare houding liefde voor hem te hebben vermoed, SLEECKX 14, 236.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

vergeven ‘vergiffenis schenken’ -> Fries fergemy ‘vergeef me (basterdvloek)’; Deens forgive ‘vergiffenis schenken’ (uit Nederlands of Nederduits); Negerhollands vergie, vergeven ‘vergiffenis schenken’.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal