Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

transport - (het vervoeren, overdracht)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

transporteren ww. ‘vervoeren; overdragen’
Vnnl. transporteren ‘gerechtelijk overdragen’ in Negeen poorter of poortesse ne mach transporteren zijn goed ‘geen mannelijke of vrouwelijke inwoner van de stad mag zijn bezit formeel overdragen’ [1503; WNT], ‘van de ene naar de andere plaats vervoeren, overbrengen’ [1539; MNHWS], in Alle 't Cooren ende Graen gewassen ... gevoert ende getransporteert te worden buyten onsen voirsz. landen [1548; WNT].
Ontleend aan Oudfrans transporter ‘van de ene naar de andere plaats vervoeren’ [1180; Rey], ontleend aan Latijn trānsportāre ‘overbrengen, overzetten’, letterlijk ‘naar de overkant dragen’, gevormd met trāns- ‘over-, naar de overkant’ bij portāre ‘dragen, brengen, vervoeren’, waarvoor zie → port.
transport zn. ‘vervoer; overdracht’. Mnl. transpoort, transport(e) ‘quotum, evenredig aandeel van belastingen etc.’ in ende betalen transpoort, taille, cost ende last ‘en betalen quotum, omslag, kosten en lasten’ [1370-78; MNW], allen taillen, zettinghen, transporte ... ende alle andere costen ende lasten ‘alle omslagen, hoofdelijke omslagen, quota en alle andere kosten en lasten’ [1389; MNW serianterie], ‘(gebouw van het) kadaster’ in Toude transpoort van Vlaendren [1407-32; MNW], ‘omslag van belasting, uit kadastrale plichten voortkomende belasting’ in Dat men hem noch domeyne noch transport noch settinghe gheven soude [1470; MNW settinge]; vnnl. ‘(rechts)overdracht, machtiging’ in Dat wy hen hier up [de afkoop van een tol] duechdelick transport doen zullen [1505; WNT], ‘vervoer’ in vry transport heen ende weer [voor 1570; iWNT oordeelwijzer], ook in de vorm transpoort in den transpoorte, ofte veruoeren van den voorsz. prouanden [1570; iWNT prohibitie], tot ladinge ende transport van het voornoemde Hoy [1587; WNT]. Ontleend aan Middelfrans transport ‘vervoer’ [1538; Rey], eerder al ‘(juridisch) overdracht van een recht’ [1312; Rey], afgeleid van transporter. De oudste en reeds lang verouderde (met name Belgisch-)Nederlandse betekenissen ‘quotum’, ‘kadaster’, ‘uit kadastrale plichten voortkomende belasting’ hebben de volgende herkomst. Krachtens het verdrag van Athis-sur-Orge (1305) moest Vlaanderen aan de Franse koning als boete een jaarrente betalen. Bij het verdrag van Pontoise (1312) vond er een ruil plaats. De Franse koning droeg de rente over aan de graaf. Hij “transporteerde” de rente. De graaf van zijn kant stond Waals-Vlaanderen (de steden en kasselrijen Rijsel, Dowaai en Orchies) over aan de Franse koning. Hij “transporteerde” dit gebied. Als een herinnering aan die wederzijdse overdracht (“transport”) werd de schaal, waarmee de rente over het graafschap verdeeld werd transport van Vlaanderen of kortweg transport genoemd. De latere schalen voor de omslag van de beden (belastingen) kregen ook die naam die behouden bleef tot de Franse Revolutie.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

transport [het vervoeren, overdracht, machtiging] {1506 als ‘overdracht, machtiging’; de betekenis ‘vervoer’ 1587; een oudere betekenis was ‘kadaster, omslaan van belasting’ 1350-1384} < frans transport (vgl. transporteren).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

J. van Donselaar (1989), Woordenboek van het Surinaams-Nederlands, Muiderberg

transport’ (de, -en), (ook:) eigendomsbewijs. - Etym.: AN t. = o.m. overdracht (t.w. van eigendom); document waarin een overdracht is vastgelegd. Deze SN bet. is dus een verdere verruiming, waarbij de notie van een ’overdracht’ verloren is gegaan.

Thematische woordenboeken

E. Sanders (2009), Van Dale Modern Bargoens woordenboek, Utrecht

transport vervoer van de gevangenis naar de rechtbank. In deze betekenis in 1998 opgetekend in de Penitentiaire Inrichting Over-Amstel (beter bekend als de Bijlmerbajes) door een blanke, hoogopgeleide man die daar toen gevangen zat. Als definitie gaf hij ‘door de boevenwagen worden opgehaald om naar de rechtbank te gaan’ en als voorbeeldzin: ‘Hij heeft morgen transport.’

J. van de Kamp en J. van der Wijk (2006), Koosjer Nederlands: Joodse woorden in de Nederlandse taal, Amsterdam; inclusief ongepubliceerde aanvullingen door de auteurs

transport, jodentransport: 1) Vervoer naar een concentratie- of vernietigingskamp, deportatie; op transport staan: op de transportlijst staan, de lijst van degenen die bij het eerstvolgende transport zullen worden weggevoerd; op transport gaan, op transport gesteld worden: weggevoerd worden; looptransport: verplaatsing van op transport gestelden te voet; transportmateriaal: mensen die gedeporteerd moeten (kunnen, mogen) worden, mensen die op een transportlijst staan; 2) groep die op transport gesteld is. Het eerste citaat verduidelijkt misschien nog het best hoezeer de uitdrukking haar onschuld sindsdien heeft verloren | < Fr. < Lat. transportare: overbrengen.

— Een uur later werd de familie op transport gesteld naar Amsterdam. (NONO, 1929)
— De strafbarak is nog niet halfvol op het ogenblik, zodat daar vooralsnog geen transportmateriaal huist. (PHILIP MECHANICUS, 1943)
— Er was [in Westerbork] een sportterrein, waar wedstrijden werden gehouden, die men “transportwedstrijden” noemde, er was zelfs een kinderspeelplaats, en denkt niet dat de schommels daar onbezet waren, of dat de kinderen zich daar minder hebben vermaakt dan vroeger in het Vondelpark. (ABEL J. HERZBERG, 1950)
— Wij kwamen van Auschwitz via Bergen Belsen met de trein. Vanaf Boschlitz werd het een looptransport. Wat is een looptransport? Dat is een looptransport. We liepen. We wisten, dat ons transport alleen maar op zoek was naar een gaskamer die nog niet over zijn toeren draaide. We vonden het dus niet onlogisch, dat we niet meer te eten kregen. (WILLEM RICHARD JACQUES WITTKAMPF, 1969)
— zij trouwden nog in Westerbork; hun huwelijksreis heette transport (SAUL VAN MESSEL, 1971)
— Op 5 september 1944, ‘Dolle Dinsdag’, werden de toen nog in Vught aanwezige gevangenen ’s avonds op transport gesteld. Drie nachten en twee dagen reden we in veewagens door Duitsland, niemand wist waarheen we gingen en hoe lang het transport zou duren. We zaten met tachtig man in één wagen (en waren, naar mij later bleek, nog bevoorrecht: Joodse gevangenen werden bij soortgelijke transporten met 120 man in één wagen geperst). Op de ochtend van de derde dag werd een deel van de trein afgekoppeld: de vrouwen gingen naar Ravensbrück, de mannen naar Oranienburg. Op dat ogenblik zei ik tegen mijn uitgeputte en moedeloze kameraden: “Horen jullie dat? De vrouwen zingen!”
[Marius Flothuis] (JOS WILLEMSEN [RED.], 1987)
— Er is vandaag een kaart uit Westerbork gekomen: ‘Ben op transport [door een vreemde hand doorgehaald en veranderd in: reis] gesteld.’ (SAL SANTEN, 1989)
— “Ik hoorde dat midden in de nacht lijn acht, volgepakt met joodse mensen, naar het Centraal Station reed. Vandaar werden ze op transport gesteld. Dat noemde de bezetter een ‘jodentransport’, alsof het goederen zijn!” (FRANS POINTL)
— Het woord ‘transportlijst’ smoort elk geluid. Het gekreun en de jagende ademhaling van de mannen om mij heen laten zich niet onderdrukken. Angst is voelbaar als lillende gelei. (GERHARD L. DURLACHER, 1993)
— Bolkestein reageerde fel op Melkerts recente kritiek op het VVD-pleidooi om Bosnische vluchtelingen die korter dan vijf jaar in Nederland zijn, dit voorjaar terug te sturen naar hun land. “Dit is onaanvaardbaar”, reageerde de PvdA-voorman toen. “Mensen op transport zetten vind ik echt niet kunnen.” Bolkestein gisteravond over die uitlating: “Melkert doet een poging tot politieke intimidatie met onaanvaardbare middelen. Ik heb de Tweede Wereldoorlog meegemaakt. De term ‘op transport zetten’ heeft maar één betekenis en dat is het wegsturen van Joden naar Duitsland en Polen om daar te worden vermoord. De heer Melkert associeert mijn partij dus met de nazi’s en dat vind ik ontoelaatbaar.” (TROUW, 1999)

Zie ook expeditie, uitzending

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

transport (Frans transport)

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

Transport (Fr.; Lat. transportáre = overvoeren, overbrengen; → trans-, + portáre = dragen, brengen). Het overbrengen; b.v. van energie.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

transport ‘het vervoeren, overdracht’ -> Russisch tránsport ‘het vervoeren’; Oekraïens tránsport ‘het vervoeren’ <via Russisch>; Wit-Russisch tránspart ‘het vervoeren’ <via Russisch>; Indonesisch transpor ‘het vervoeren’; Papiaments transpòrt ‘het vervoeren, overdracht’ (uit Nederlands of Spaans); Caribisch-Engels transport ‘wettelijke aanspraak op het eigendom van een stuk land; een stuk land in eigendom overdragen’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

transport het vervoeren, overdracht 1506 [HWS] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal