Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

thee - (aftreksel van bladeren)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

thee zn. ‘aftreksel van bladeren’
Vnnl. , tee ‘bladeren van de theeplant, aftreksel daarvan’ in den Tee ... Int gebruijck begint te komen [1637; WNT], De Cià ..., die van enigen ook Té genoemt word [1668; WNT], thé, thee ‘id.’ in thee, of diergelijke waeren ... uyt Indien sullen overkomen [1688; WNT], een casje met thé [1694; WNT]; nnl. thee ‘aftreksel van bladeren’ in 's morgens thee of koffij [1809; WNT].
Ontleend via Maleis teh ‘aftreksel van zekere bladeren’ aan Hokkien-Chinees . In de latere spelling thee met -h-, is wrsch. sprake van vergrieksing: theedrinken was aanvankelijk prestigieus (Van der Sijs 2005; 394).
De Kantonese vorm cha is onder meer ontleend als Portugees chá, Arabisch šāy en Turks çay, en deze is via het Portugees ook in andere Europese talen terechtgekomen; in het Nederlands zijn bijv. de vormen cha, chaa [1596; WNT], tsia [1646; WNT], cià [1668; WNT] geattesteerd. Russisch čaj (dat vandaaruit in andere Slavische talen is overgenomen) is daarentegen ontleend aan de Noord-Chinese (Mandarijn) vorm chá. Het woord thee uit het Hokkien-Chinees en het Maleis is vooral door de Nederlanders in Europa verspreid.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

thee [aftreksel van bladeren] {1637} < maleis teh, chinees van Amoy te < oudchinees dʼa (in het mandarijn chʼa).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

thee znw. m., eerst vroeg in de 17de eeuw, evenals ital. , fra. thé, ne. tea, nhd. tee uit een chinees (waarsch. van Amoy) dial. te, terwijl het hoogchinees cha-ye ‘theebladen’ en cha ‘thee’ was; hieruit port. chà, russ. čai (Lokotsch Nr. 415).

Het eng. woord komt eerst 1631 voor en dan in de vormen tay, , thé hetgeen kan wijzen op overname uit het nl., vgl. Bense 500.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

thee znw., nog niet bij Kil. Gaat met it. , fr. thé, eng. tea, nhd. tee m., de. te op chineesch dial. te terug; russ. čaj via turksch čaj van chin. čâ.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

thee, reeds vroeg in de 17e eeuw. — De westeur. vorm — misschien via het Maleis — uit een zuidchin. dialect; russ. čaj, al of niet via het Turks, uit Mandarijnen-chin. čhâ-ye ‘thee-blad’ (čhâ is de naam van de drank).

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

thee v., gelijk in alle Eur. talen, uit Zuid-Chin. te. De algemeen Chineesche naam is čā, tsjā.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

tee s.nw.
1. Gedroogde blare van 'n bepaalde tipe struik. 2. Aftreksel van hierdie gedroogde blare. 3. Bepaalde tyd van die dag wanneer hierdie aftreksel gedrink word.
Uit Ndl. thee (1620 in bet. 1, 1646 in bet. 2 en 3). Die produk, sowel as die woord, is deur Nederlanders in W.Europa gebring, en is vandag 'n internasionale woord. Die spelling met th- in Ndl. was bedoel om die eksotiese karakter van die woord te beklemtoon.
Ndl. thee uit Maleis teh uit Chinees .
D. Tee, Eng. tea, Fr. thé.

J. van Donselaar (1989), Woordenboek van het Surinaams-Nederlands, Muiderberg

thee: Surinaamse thee (de), (veroud.) koortswerend aftreksel van de bladeren van korsoewiwiri* (lantana). Ook de koorsoe wiewierie (), welke een paars en geel trosbloempje draagt, heeft knobbelige, donkergroene bladeren, van welke de zoogenaamde Surinaamsche thee gedronken wordt (Teenstra 1835 II: 344; enige vindpl.).

Thee’familie (de), bepaalde plantenfamilie (Theaceae). - Etym.: Genoemd naar de plant ’thee’ (Camellia sinensis).

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

tee: plants. m. blare waarvan aftreksel gedrink word; intern. wd., sedert 16e eeu in Eur. bek. d. Port. en Sp. cha uit d. Sji. v. d. mandaryne, daarna d. Ndl. teae/thee/tee uit d. Emoidial. v. Sji. wat Ndl. veral deur Bantam bereik het in ’n vorm soos – vandaar Fr. thé, Hd. tee, Eng. tea; daar is geen grond vir spelv. met h nie en Ndl. spel dan ook tans tee/thee (lg. om hist. redes); v. ook vrouebossie.

N. van der Sijs (bezorger) (2003), Uit Oost en West. Verklaring van 1000 woorden uit Nederlands-Indië van P.J. Veth (1889), met aanvullingen van H. Kern en F.P.H. Prick van Wely (1910), Amsterdam. Gebaseerd op: Uit Oost en West. Verklaring van eenige uitheemsche woorden van P.J. Veth uit 1889, recensie van het werk van Veth door H. Kern in De Indische Gids van 1889, en ‘Etymologisch aanhangsel’ (p. 297-350) uit het Viertalig aanvullend Hulpwoordenboek voor Groot-Nederland van Prick van Wely uit 1910

tee, teeboei [drank van bladeren]. De gewone schrijfwijze thee wil mij niet uit de pen vloeien, omdat er voor de h noch in de oorsprong, noch in de uitspraak van het woord enige grond is. De letterverbinding th wordt bij ons gebezigd in vele woorden van Griekse oorsprong om de thèta aan te duiden en in enkele andere vreemde woorden, bijvoorbeeld Thaler, Thallium, enz. In echt Nederlandse woorden komt ze slechts voor in thuis, thans, althans, omdat deze uit te huis, te hands, al te hands zijn samengetrokken. De naam tee, zowel als de plant (de Thea Chinensis van de botanici) is tot ons gekomen uit China. De echte Chinese vorm is tschĕ, waaronder de Chinees eigenlijk het tee-aftreksel verstaat. Het blad noemt hij tschĕ-yĕ, teeblad. Rechtstreeks van het Chinese woord stamt het Portugese cha, waarnaast echter thans ook teha gebruikt wordt. In sommige Chinese dialecten nadert de uitspraak wat meer tot de bij ons gebruikelijke vorm, maar vooral is dit het geval met het Javaanse of hĕté en het Maleise teh, wat het vermoeden wekt dat wij wellicht ons tee door tussenkomst van deze talen hebben ontvangen. Onze oudere schrijvers (bijvoorbeeld Baldaeus, Malabar en Coromandel, p. 183), hebben dikwijls tee zonder de h. Ook de Engelsen schrijven tea zonder h, en spraken oudtijds, gelijk dit nog in Ierland geschiedt, dat woord juist zo uit als wij ons tee, zoals blijkt uit de volgende regels van Pope’s ‘Rape of the lock’:

‘Here thou, great Anna, whom three realms obey,
Dost sometimes counsel take, and sometimes tea.’

Daar nu de h zuiver overtollig is, schijnt de latere schrijfwijze thee, enkel door de voorkeur voor een ingewikkelde spelling, misschien onder de invloed van het Franse thé, te zijn voortgebracht. Onze oude taal heeft echter meer recht om hier de toongeefster te zijn dan het Frans. Want ofschoon de tee aan vele oudere reizigers bekend was, staat het genoegzaam vast dat deze drank het eerst door onze landgenoten over Europa verspreid is. Zie Schotels Letterkundige bijdragen tot de geschiedenis van den tabak, de koffij en de thee, p. 185 en volgende.

Onder de samenstellingen met thee noemt Weiland onder andere theeboe, maar zonder dit woord te verklaren. Het is natuurlijk hetzelfde als het Franse thé bou, waardoor in vroeger tijd de zwarte tee, ter onderscheiding van de groene, werd aangeduid. Men meende namelijk dat de zwarte en groene tee van verschillende planten afkomstig waren, die de botanici door de namen van thea viridis en thea bohea onderscheidden, en het is van dit bohea dat het Franse bohé of bou afkomstig is. Ook in het Engels is bohea (de ea uitgesproken als tegenwoordig in tea) als de naam van een soort van tee bekend. Onze voorouders gebruikten dit woord evenzeer, maar spraken het boei uit, zodat ik niet recht weet hoe Weiland aan zijn theeboe komt. Theeboei leest men nog bij Schotel, p. 205.

De oorsprong van bohea (eigenlijk boe-ie-tschâ) is te zoeken in de geografische naam van een gebergte in de Chinese provincie Foekiën of Hokkiën, vanwaar men de aldus genoemde soort verkreeg, Woe-ie of Boe-ie. Voor het overige weet men thans dat het onderscheid tussen groene en zwarte tee meer van de wijze van bereiding dan van het soortverschil afhangt. Want hoewel in de teeplant talrijke soorten voorkomen, zoals met alle op grote schaal in ver uiteenliggende streken en onder verschillende omstandigheden gekweekte cultuurplanten het geval is, kan men, in het algemeen gesproken, van dezelfde soort zowel groene als zwarte tee bereiden, wat niet buitensluit dat men wellicht sommige soorten bij voorkeur voor het bereiden van groene tee verkiest.

Aan verschillende in de handel voorkomende teesoorten, waarvan het onderscheid nu eens op werkelijk verschil in de planten, dan weer op de sortering in top-, fijn-, middel- en grofblad, dan weer op de wijze van behandeling schijnt te berusten, worden verschillende namen gegeven. De meest bekende zijn Congo (eigenlijk koeng-foe, dat is ‘werk’), Souchong (siao-tschoeng, dat is ‘kleine soort’), Hyson (hi-tschoen, dat is ‘glanzende lente’), Uxim (You-tsiën, dat is ‘vóór de regens’) en Pecco (pih-koe of pĕ-hao, dat is ‘wit haar’, ook ‘tee met witte puntjes’). In Engeland is, of was althans tot voor kort, ook de bohea nog in de handel bekend, maar de naam heeft zijn vroegere betekenis van zwarte, in tegenstelling tot groene tee, verloren en dient alleen nog om tee van de geringste kwaliteit aan te duiden. Over de beste tee, Joosjes-tee geheten, ziet men het artikel Joosje. [V]

tee, teeboei [drank van bladeren]. De gewone schrijfwijze thee wil mij niet uit de pen vloeien, omdat er voor de h noch in de oorsprong, noch in de uitspraak van het woord enige grond is. De letterverbinding th wordt bij ons gebezigd in vele woorden van Griekse oorsprong om de thèta aan te duiden en in enkele andere vreemde woorden, bijvoorbeeld Thaler, Thallium, enz. In echt Nederlandse woorden komt ze slechts voor in thuis, thans, althans, omdat deze uit te huis, te hands, al te hands zijn samengetrokken. De naam tee, zowel als de plant (de Thea Chinensis van de botanici) is tot ons gekomen uit China. De echte Chinese vorm is tschĕ, waaronder de Chinees eigenlijk het tee-aftreksel verstaat. Het blad noemt hij tschĕ-yĕ, teeblad. Rechtstreeks van het Chinese woord stamt het Portugese cha, waarnaast echter thans ook teha gebruikt wordt. In sommige Chinese dialecten nadert de uitspraak wat meer tot de bij ons gebruikelijke vorm, maar vooral is dit het geval met het Javaanse of hĕté en het Maleise teh, wat het vermoeden wekt dat wij wellicht ons tee door tussenkomst van deze talen hebben ontvangen. Onze oudere schrijvers (bijvoorbeeld Baldaeus, Malabar en Coromandel, p. 183), hebben dikwijls tee zonder de h. Ook de Engelsen schrijven tea zonder h, en spraken oudtijds, gelijk dit nog in Ierland geschiedt, dat woord juist zo uit als wij ons tee, zoals blijkt uit de volgende regels van Pope’s ‘Rape of the lock’:

‘Here thou, great Anna, whom three realms obey,
Dost sometimes counsel take, and sometimes tea.’

Daar nu de h zuiver overtollig is, schijnt de latere schrijfwijze thee, enkel door de voorkeur voor een ingewikkelde spelling, misschien onder de invloed van het Franse thé, te zijn voortgebracht. Onze oude taal heeft echter meer recht om hier de toongeefster te zijn dan het Frans. Want ofschoon de tee aan vele oudere reizigers bekend was, staat het genoegzaam vast dat deze drank het eerst door onze landgenoten over Europa verspreid is. Zie Schotels Letterkundige bijdragen tot de geschiedenis van den tabak, de koffij en de thee, p. 185 en volgende.

Onder de samenstellingen met thee noemt Weiland onder andere theeboe, maar zonder dit woord te verklaren. Het is natuurlijk hetzelfde als het Franse thé bou, waardoor in vroeger tijd de zwarte tee, ter onderscheiding van de groene, werd aangeduid. Men meende namelijk dat de zwarte en groene tee van verschillende planten afkomstig waren, die de botanici door de namen van thea viridis en thea bohea onderscheidden, en het is van dit bohea dat het Franse bohé of bou afkomstig is. Ook in het Engels is bohea (de ea uitgesproken als tegenwoordig in tea) als de naam van een soort van tee bekend. Onze voorouders gebruikten dit woord evenzeer, maar spraken het boei uit, zodat ik niet recht weet hoe Weiland aan zijn theeboe komt. Theeboei leest men nog bij Schotel, p. 205.

De oorsprong van bohea (eigenlijk boe-ie-tschâ) is te zoeken in de geografische naam van een gebergte in de Chinese provincie Foekiën of Hokkiën, vanwaar men de aldus genoemde soort verkreeg, Woe-ie of Boe-ie. Voor het overige weet men thans dat het onderscheid tussen groene en zwarte tee meer van de wijze van bereiding dan van het soortverschil afhangt. Want hoewel in de teeplant talrijke soorten voorkomen, zoals met alle op grote schaal in ver uiteenliggende streken en onder verschillende omstandigheden gekweekte cultuurplanten het geval is, kan men, in het algemeen gesproken, van dezelfde soort zowel groene als zwarte tee bereiden, wat niet buitensluit dat men wellicht sommige soorten bij voorkeur voor het bereiden van groene tee verkiest.

Aan verschillende in de handel voorkomende teesoorten, waarvan het onderscheid nu eens op werkelijk verschil in de planten, dan weer op de sortering in top-, fijn-, middel- en grofblad, dan weer op de wijze van behandeling schijnt te berusten, worden verschillende namen gegeven. De meest bekende zijn Congo (eigenlijk koeng-foe, dat is ‘werk’), Souchong (siao-tschoeng, dat is ‘kleine soort’), Hyson (hi-tschoen, dat is ‘glanzende lente’), Uxim (You-tsiën, dat is ‘vóór de regens’) en Pecco (pih-koe of pĕ-hao, dat is ‘wit haar’, ook ‘tee met witte puntjes’). In Engeland is, of was althans tot voor kort, ook de bohea nog in de handel bekend, maar de naam heeft zijn vroegere betekenis van zwarte, in tegenstelling tot groene tee, verloren en dient alleen nog om tee van de geringste kwaliteit aan te duiden. Over de beste tee, Joosjes-tee geheten, ziet men het artikel Joosje. [V]

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

thee (Hokkien te of Maleis teh); (dat is niet mijn kopje --) (vert. van Engels that’s not my cup of tea)

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Thee, van ’t Chineesche the.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

thee ‘theestruik; aftreksel van bladeren’ -> Engels tea ‘theestruik; aftreksel van bladeren’; Duits Tee ‘theestruik; aftreksel van bladeren’; Deens te ‘theestruik; aftreksel van bladeren’; Noors te ‘aftreksel van bladeren’; Zweeds te ‘theestruik; aftreksel van bladeren’; Fins te, tee ‘theestruik; aftreksel van bladeren’ <via Zweeds>; Frans thé ‘theestruik; aftreksel van bladeren’; Hongaars tea ‘theestruik; aftreksel van bladeren’ <via Duits>; Arabisch (MSA) shaay ‘theestruik; aftreksel van bladeren’; Arabisch (Marokkaans) atay ‘theestruik; aftreksel van bladeren’ <via Tamazight>; Tamazight (Algerije) latay, ilatay ‘theestruik; aftreksel van bladeren’; Tamazight (Midden-Marokko) attay ‘theestruik; aftreksel van bladeren’; Tamazight (Noord-Marokko) atay ‘theestruik; aftreksel van bladeren’; Noord-Sotho teye ‘theestruik; aftreksel van bladeren’ <via Afrikaans>; Tswana tee ‘theestruik; aftreksel van bladeren’ <via Afrikaans>; Zuid-Sotho tee ‘theestruik; aftreksel van bladeren’ <via Afrikaans>; Indonesisch téh ‘theestruik; aftreksel van bladeren’; Javaans tèh ‘theestruik; aftreksel van bladeren’; Keiëes teng ‘theestruik; aftreksel van bladeren’; Madoerees ētte, ētte' ‘theestruik; aftreksel van bladeren’; Makassaars te-bir ‘bepaald medicijn’; Muna te ‘theestruik; aftreksel van bladeren’; Rotinees ‘aftreksel van bladeren’; Sahu te ‘theestruik; aftreksel van bladeren’; Creools-Portugees (Ceylon) tey ‘aftreksel van bladeren’; Singalees ‘theestruik; aftreksel van bladeren’; Negerhollands thee, tē, tee ‘theestruik; aftreksel van bladeren’; Berbice-Nederlands tei ‘theestruik; aftreksel van bladeren’; Sranantongo te ‘theestruik; aftreksel van bladeren’; Aucaans te ‘theestruik; aftreksel van bladeren’; Saramakkaans ‘theestruik; aftreksel van bladeren’ <via Sranantongo>; Surinaams-Javaans teh ‘theestruik; aftreksel van bladeren’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

thee aftreksel van bladeren 1637 [WNT] <Indonesisch

M. De Coster (1999), Woordenboek van Neologismen: 25 jaar taalaanwinsten, Amsterdam

kop thee: mijn — (← Eng. my cup of tea), echt iets voor mij; mijn smaak. Meestal in de ontkennende vorm gebruikt.

En toch zijn Sharpes boeken allerminst ieders kop thee. (Vrij Nederland, 20/10/84)
Binnen het blanke soul/jazz/funk-idioom (niet direct mijn kop thee, doch een kortstondige brancheverlaging houdt de geest fris) kan Mezzaforte wat mij betreft voor vol worden aanzien. (Oor, 18/05/85)
Ultieme popmuziek is niet mijn kop thee. (Vinyl, juli/augustus 1985)
Koffiedik kijken was kennelijk mijn kopje thee niet. (Nieuwe Revu, 11/12/96)
Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

2255. Dat is andere thee!

d.w.z. dat is heel wat anders! Vgl. P.K. 98: t' Is tegenwoordig 'n heel andere thee dan vroeger; Amst. 23: Dat 's andere thee hier op 't salon, hè? Krat. 201; Slop, 228: Dat is betere thee; Het Volk, 30 April 1913, 4de bl.: Dat is nog eens andere thee dan die middeleeuwsche koffie van het versmaden van interest voor geleend geld! 7 Maart 1914 p. 5 k. 2; Nkr. IV, 15 Mei p. 2. Vgl. ook het hd. das ist starker Tabak! dat is een sterk stuk; fr. c'est un peu fort de café, de chicorée, de moka; fri. dat is oare thé, dat is weer iets anders. Zeker hebben we hier met eene elliptische uitdr. te doen en zal zij eig. luiden: dat is andere thee dan.... (hier volgt dan een slechte soort). Vgl. dat is andere thee dan koffiedik! Harreb. II, LXXIII: dat is andere thee dan van Kaatje; dat is andere tabak dan knaster (Harreb. I, 418 b); dat is andere thee dan thee met klontjes (Harreb. II, XLVIII); dat is andere peen dan Leidsche wortelen (Harreb. II, 15); dat is andere mosterd (in Kippeveer I, 160); da's ander tabak (Reuter, 114: dat is en anner Tobak) = die soort, onverschillig waarvan, is veel beter ('t Daghet XII, 187); maar ook: da's ander tee, - ander koffie, dat is andere praat, dat zegt geheel wat anders; hoe klinkt u dat toe? (Molema, 416 b); dat is andere peen (Van Dale); dat is andere koek dan peperneuten (Harreb. II, 179 a); fri. dat is oare thé as sloppe kofje, dat is andere thee dan slappe koffie (iets meer dan alledaagsch); dat is andere peper, - thee (Waasch Idiot. 544 b; Antw. Idiot. 1236; Rutten 172 a; 230 a); dat is andere thee als kaffee of als stijfselwater; dat is eene andere pijpe (Schuerm. 478 b); dat is andere cadee (Volkskunde X, 19De Cock1, 35; da's andere peper (Tuerlinckx, 498, Antw. Idiot. 953); dat zijn andere noten (Antw. Idiot. 1918); dat is een ander paar mouwen (Joos, 70; Schuermans, 451 b; Bijv. 202 b), vertaling van het fr. c'est une autre paire de manches; ook in het eng. that's another pair of sleeves (- shoes; - trousers); that's another cheese (Prick); de. det var et andet par buxer. In Z.-Brab.: dat zijn ander pataten, da's 'n ander sik; da's ander saus!

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal