Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

telg - (afstammeling)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

telg zn. ‘afstammeling’
Onl. *telg ‘boomtak’ wrsch. in het toponiem Telgud ‘Telgt (Gelderland)’ [806, kopie midden 10e eeuw; Künzel] (met collectiefsuffix); mnl. telch ‘boomtak’ [1240; Bern.], Jn den telghen saten voghele ‘op de takken zaten vogels’ [1285; VMNW], de guldine candelare. Met .vii. telghen ‘de gouden kandelaar met 7 armen’ [1285; VMNW], ‘loot, spruit’ in een droghe telch van enen vijngaerde ‘een dorre loot van een wijnstok’ [1300-25; MNW-R], ‘afstammeling’ in die leden ende telligen, die uut sulken ... man gesproten ... sijn ‘de verwanten en afstammelingen ...’ [1470; MNW].
Mnd. telch, telge; mhd. zelch, zelge; nfri. telch; oe. telga; on. tjalga; alle ‘tak, dunne tak, twijg, loot, jonge boom e.d.’, < pgm. *telga-, *telgōn-. Binnen het West-Germaans is het woord alleen in het Nederlands en het Fries blijven bestaan.
Wrsch. hangt het woord samen met on. telgja ‘snijden, kerven’ (nzw. tälja), Oernoords talgidai ‘kerfde’ [ca. 200; RäF 13a]; verwant zijn dan: Litouws dal̃gis ‘zeis’; Oudiers dlongid (nasaalpresens) ‘hij splijt’; < pie. *delgh-, *dolgh-, *dlgh- (LIV 113).
In het Middelnederlands was de gewone betekenis van dit woord ‘tak van een boom’. Deze betekenis is later overgegaan op het woord → tak. De huidige betekenis ‘afstammeling’ is overdrachtelijk ontstaan uit ‘boomtak’, geheel volgens de bekende metafoor van de stamboom met zijn takken.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

telg* [spruit] {in de terreinnaam Telgud, nu Telgt (Gld.) <806>, telch, teelch [boomtak, loot] 1201-1250} middelnederduits telch, middelhoogduits zelge, oudengels telga, oudnoors tjalga [tak] naast oudnoors telgja [snijden]; buiten het germ. latijn dolare [met de aks bewerken], naast dolēre [pijn doen], grieks daidallein [kunstig bewerken], oudiers dluigid [hij splijt], litouws dalgis [zeis], lets dalgs [idem].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

telg znw. m. v., mnl. telch o. m. ‘tak’, mnd. telch m. o., mhd. zelch, zelg m., oe. telga m. telge v., telgor m. v., telgra m. ‘tak’, on. tjalga v. ‘dunne tak’. — oi. dalika ‘houtblok’.

De idg. grondvorm *delgh is een afl. van *del, een wortel, waaruit woorden voor ‘houtstuk’ (zie: tol 2) afgeleid zijn, maar ook voor gespleten houtstuk (vgl. gr. déltos) en voor ‘vlechtwerk’ (vgl. gr. dóloi); zie daarvoor J. Trier Studium Generale 1, 1947-8, 104, die hier ook de groep van taal aanknoopt. De afl. on. telgja ‘snijden, splijten’ is te vergelijken met oiers dlongid ‘splijten’ (vgl. verder IEW 194-6). — In dit verband is op te merken, dat in het oostnl. telg ook ‘afdeling van het akkerland’ betekent.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

telg znw., mnl. telch (gh) o. en m. “tak”. = mhd. zëlch, zëlge m., mnd. tëlch m. o., tëlge m., ags. tëlga m., tëlgor m. v., tëlgra m. “tak”, on. tjalga v. “dunne tak”. Wsch. verwant met on. telgja “ snijden, hakken”, ier. dlongid “hij splijt”; misschien ook hierbij lit. dal̃gis “zeis” en slav. *dolga (čech. dláha, dlaha “schiene, fussbrett” enz.); zie nog ploeg I. Telg zal dan oorspr. òf den afgehakten tak aangeduid hebben òf — veeleer (vgl. de in verschillende talen voorkomende bet. “spruit”) — als “het te voorschijn barstende, ontbottende” op te vatten zijn. Idg. delā̆xgh- wordt als een verlenging van del(ā̆x)- (zie tol II) beschouwd. Mnl. twelch o., ohd. zwëlga v. “tak” zullen wel tw-, zw- naar twijg hebben. De combinatie op grond van dezen vorm met twee (vgl. twijg, voor den anlaut teen II) heeft weinig raison, te meer omdat het woord dan formantisch onbegrijpelijk zou zijn.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

telg. Na “ags. tëlga m.” invoegen: “, tëlge v.”
Ier. delg ‘doorn’, door Sütterlin IF. 45, 308 gecombineerd, past beter in ander verband.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

telg m. en vr., Mnl. telch + Mhd. zelch, Aga. telga, On. tjalga = twijg, loot; hierbij Os. tulgo en Go. tulgus = sterk + wellicht Skr. dirghas, Gr. dolikhós, Os. dlŭgŭ = zich uitstrekkend, lang.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

telg s.nw. (verouderd)
1. Loot, steggie. 2. (deftig) Afstammeling.
Uit Ndl. telg (Mnl. telch, telgh in bet. 1, vroeg 17de eeu in bet. 2). Bet. 2 is die fig. toepassing van bet. 1.
D. Zelge.

A.A. Weijnen (2003), Etymologisch dialectwoordenboek, Den Haag

telling jonge boom (Drente). Door suffixvorming ‹ telg (= ono. tjalga ‘dunne tak’, oind. dalika ‘houtblok’). Van een basis die ‘stuk hout’ betekent en ook aanwezig is in gr. déltos ‘schrijftafeltje’ en ono. telgja ‘snijden’. Vergelijk voor de suffixvorming: vellingvelg.
Hadderingh/Veenstra 276, NEW 728-729.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

telg* spruit 0806 [Claes]

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

del-3 (dol-), delǝ- ‘spalten, schnitzen, kunstvoll behauen’

Ai. dā̆láyati ‘spaltet, macht bersten’, dálati ‘birst’ (Bed. von phálati ‘springt entzwei’ beeinflußt, Güntert Reimw. 48), dalitá-ḥ ‘gespalten, auseinandergerissen, aufgeblüht’, dala-m n. ‘Teil, Stück, Hälfte, Blatt’, dalí-ḥ f. ‘Erdscholle’; aber Prakr. ḍālā, ‘Ast’, wohl auch daṇḍá-ḥ, -m ‘Stock, Prügel, Strafe’ sind nach Kuiper Proto-Munda 65, 75 nicht idg.;
arm. wohl tał ‘Einprägung, Eindruck, Zeichen, Vers’, tałem ‘präge ein, brenne ein’ (Scheftelowitz BB. 29, 27; *del-);
gr. δαίδαλος, δαιδάλεος ‘künstlich gearbeitet’, Intens. δαι-δάλλω ‘arbeite kunstvoll, verziere’ (dissimil. aus *δαλ-δαλ-, Schwyzer Gr. Gr. I 647); δέλτος (ablautend kypr. δάλτος) ‘Schreibtafel’ (‘Spaltholz, glatt zugehauenes Holzbrett’, s. Boisacq 174 m. Lit. und zur Bed. bes. Schulze KZ. 45, 235; zur Form vgl. unten nhd. Zelt); vielleicht hierher δόλων ‘Segelstange, kleines Segel’ (daraus lat. dolō m. ‘Vordersegel’); ganz fraglich hingegen δαν-δαλ-ίς, δενδαλίς ‘Kuchen vom Mehl gerösteter Gerste’, δεν-δαλ-ίδες· ἱεραὶ κριθαί als ‘geschrotet’ (= ‘*gespalten’?? Prellwitz2 104 zw.); dehnstufig δηλέομαι ‘zerstöre, beschädige’ (nicht zu lat. dēleō); reduktionsstufig ion. πανδάλητος ‘vernichtet’, φρενο-δαλής ‘sinnesgestört’ Aisch.; el. κα-δαλήμενοι mit el. ᾱ aus η (s. Boisacq 182; dagegen Wackernagel Gl. 14, 51); mit der Bedeutungswendung ‘(das Herz?) zerreißen, mißhandeln, Schmerz verursachen’ gr. δάλλει· κακουργεῖ Hes. (*deli̯ō), δαλῃ̃· κακουργῃ̃ (δαλήσασθαι· λυμήνασθαι. ἀδικῆσαι, δάλαν· λύμην); vgl. auch lett. dēlīt ‘quälen, martern’ und lat. doleō ‘empfinde Schmerz’, dolor ‘Schmerz’;
alb. dalloj ‘scheide, teile’, djal ‘Kind, Sprößling’ (*delno-; vgl. mir. del ‘Rute’);
lat. dolō, -āre ‘behauen, bearbeiten’, dolābra ‘Hacke’, dehnstufig dōlium ‘Faß’ (wie ursl.*dьly ‘Faß’ s. unten); doleō, dolor s. oben (aber dēleō ist wegen des Perf. dēlēvi wohl Neubildungvon dē-lēvi ‘habe ausgewischt, getilgt’);
air. delb f. ‘Gestalt, Form’, acymr. delu, ncymr. delw ‘imago, figura, effigies’, corn. del, wie mit Kausativablaut air. dolb(a)id ‘formt’, doilbthid ‘figulus’ (zu kelt. *delu̯ā, *dolu̯-, vgl. den ū-St. slav. dьly); vielleicht air. fo-dālim ‘discerno, sejungo’ (usw., s. Pedersen KG.II 502 f.), acorn. didaul ‘expers’ (vgl. die ai. und balt.-slav, Worte für ‘Teil’), cymr. gwa-ddol ‘a portion or dowry’ als o-Formen neben δηλέομαι (ebensogut aber als *dā-l-auf *dā(i)- ‘teilen’ zu beziehen); wohl mir. del ‘Stab, Rute’ (als ‘abgespaltenes Stück Holz’), corn. dele ‘antenna’ (oder zu θάλλω idg. *dhā̆l-, dessen sicheres Zubehör allerdings nur a-Vokalismus zeigt?; mit Bed.-Übertragung alb. djalë ‘Kind, Jüngling’ ? s. u. dhā̆l-);
mnd. tol, tolle ‘Spitze eines Zweiges, Zweig’, holl. tol ‘Kreisel’ (‘*Pflock’), mhd. zol(l) m., zolle f. ‘zylindrisches Holzstück, Klotz, Knebel’, zol als Längenmaß ‘Zoll’, īs-zolle ‘Eiszapfen’, anorw. horntylla ‘das die Hörner zweier im Gespann ziehender Ochsen verbindende Holzstück’ (*dl̥-n-); aber mhd. zulle, zülle, nhd. Zülle ‘Flußschiff, Kahn’ ist wohl trotz Persson Beitr. 174 nicht echt germ., sondern Lw. aus dem Slav., s. Kluge11 unter ‘Zülle’; weitergebildet holl. tolk ‘Stäbchen’, schwed. tolk ‘Keil’, mhd. zolch ‘Klotz, Lümmel’ (ob auch anord. tālkn n. ‘Fischkiemen’ als ‘das Gespaltene’? Falk-Torp u. tōkn); mit -d ndd. talter ‘Lumpen, Fetzen’ (Holthausen Afneuere Spr. 121, 292);
mit t-Suffix germ. *telda- ‘*aufgespannte Zeltstange’ (: gr. δέλτος) in anord. tiald ‘Vorhang, Decke, Teppich, Zelt’, ags. teld n. ‘Zelt’, ahd. nhd. zelt, eigentlich ‘ausgespannte Decke’; dazu ahd. zelto, nhd. Zelten, Zeltkuchen; oder besser als ‘geschrotet’ (s. oben δενδαλίς) zu toch. B tselt-, tsālt- ‘kauen’;
aus dem Germ. reiht Lidén aaO. noch aschwed. tialdra, tiældra ‘Grenzmal’ an (*tel-þrōn- oder -ðrōn ‘*Stange, Pflock als Grenzzeichen’?);
lit. dylù, dìlti (delù, dil̃ti), lett. dęlu, dilstu, dil̃t ‘sich abnutzen, abschleifen’ (aus ‘*abhobeln’), dèlît ‘abnutzen, quälen’; lit. pùs-dylis (mė́nuo) ‘Mond im letzten Viertel’, delčià ‘abnehmender Mond’, Kausat. lett. dèldêt ‘abnutzen, tilgen, vernichten’, diluot ‘abschleifen’;
der daraus geflossene Begriff des Glatten rechtfertigt wohl die Hinzustellung von lit. délna (bei Juszkiewicz auch dáłna), lett. del̃na ‘innere flache Hand’, aksl. dlanь ‘Handfläche’, russ. alt dolonь, heute umgestellt ladónь ‘Handfläche; ebener Platz auf der Tenne, Dreschboden’ (Berneker 208, Trautmann 51, anders Mühlenbach-Endzelin I 454);
lit. dalìs, ostlit. dalià ‘Teil, Erbteil; Almosen’ (= ai. dalí-ḥ ‘Erdscholle’), dalijù, dalýti ‘teilen’, lett. dala ‘Teil, Anteil’, dalît ‘teilen’, apr. dellieis ‘teile!’, dellīks ‘Teil’ (e aus a, Trautmann Apr. 100), russ. (usw.) dólja ‘Teil, Anteil’ (dazu aksl. odolěti ‘besiegen’ = ‘*den besseren Teil haben, bekommen’, Berneker 206). Vgl. Mühlenbach-Endzelin I 435.
Unsicher aksl. dělъ ‘Teil’: entweder als *dēlo-s hierher, oder eher mit idg. ai als *dai-lo- zur Wz. dā(i)- ‘teilen’; über got. dails, nhd. Teil s. oben unter dā-, dāi-.
Urslav. ū-St. *dьly, Gen. *dъlъve (: air. delb aus *delu̯ā) in russ.-ksl. delvi (*dъlъvi) Lok. Sg., N. Pl. ‘Faß’, mbulg. dьli (*dьly), Lok. Sg. dьlьvi ‘Faß’, nbulg. delva (*dьlъva) ‘großer tönerner Topf mit zwei Henkeln’;
toch. A tālo, B tallāwo ‘unglücklich’, Van Windekens Lexique 136 (?); eher B tsalt-, tsālt- ‘kauen’, Pedersen Toch. Sprachg. 18 f.
Erweiterung del-gh-, dl-egh-; dolgho- usw. ‘Sichel, Schiene’.
Indo-iran. *dargha- (dolgho-) wird vorausgesetzt durch das mordvin. Lw. tarvas ‘Sichel’; vgl. pamirdial. lǝrégūś ds.;
air. dlongid ‘er spaltet’, dluige (*dlogi̯o-) ‘das Spalten’, mir. dluigim ‘spalte’;
anord. telgja ‘behauen, zuschneiden’, talga ‘das Schneiden, Schnitzen’, talgo-knīfr ‘Schnitzmesser’, auch anord. tjalga ‘dünner Zweig, langer Arm’, ags. telga m. ‘Zweig, Ast’, telgor m. f., telgra m. ‘Zweig, Schößling’, mhd. zelge, zelch ‘Ast, Zweig’, ahd. zuelga ‘Zweig’(dessen zw- wohl erst aus zwig übernommen ist);
über lit. dal̃gis, Gen. -io m., lett. dalgs, apr. doalgis ‘Sense’ s. unter dhelg-;
dolghā in serb. dlaga ‘Brett zum Schienen gebrochener Knochen’, poln. mdartl. dłožka ‘Fußboden aus Brettern’, čech. dláha (dlaha) ‘Schiene, Fußbrett, Unterlage des Bodens’, dlážiti (dlažiti), dlážditi ‘pflastern, Estrich schlagen’ (Berneker 207).
Wie für *del- ‘es worauf abgesehen haben’ ist auch für das damit vielleicht ursprüngl. gleiche *del- ‘spalten’ die Möglichkeit gegeben, daß d-el- eine Erweiterung von [i]- ‘teilen’ sei.

WP. I 809 ff., WH. 364 ff., Lidén KZ. 56, 216 ff., Pedersen Toch. Sprachg. 18 f.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal