Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

sympathie - (genegenheid; instemming)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

sympathie zn. ‘genegenheid; instemming’
Vnnl. sympathie ‘veronderstelde onderlinge aantrekkingskracht tussen dingen’ in vande Sympathie en Antipathie, van de natuyrlijcke vriendtschap en vyantschap, die in veele dinghen ghespeurt wordt [1634; WNT], ‘medegevoel, positief gevoel, instemmend gevoel’ in door 't Koninklyk voedzel eenige Sympathie te verwekken in de zinnen van de gearriveerde Gezanten [1698; WNT verwekken]; nnl. sympathie ‘onderlinge aantrekkingskracht tussen personen’ in daar is wel achting ... maar er is geen sympathie [1784; WNT], ‘medegevoel’ in geeuw wat meê uit sympathie [1826; WNT uitg-], ‘gevoel van genegenheid’ in myn sympathie en vertrouwen [1840; WNT], ‘positief gevoel, instemming’ in mijn sympathie voor sommige hunner redeneringen [1850; WNT verloochenen].
Ontleend, wrsch. via Frans sympathie ‘medegevoel’ [voor 1696; TLF], eerder al ‘affiniteit tussen personen’ [1534; TLF] en ‘gevoel van aangetrokken worden’ [1409; TLF], aan Laatlatijn sympathia ‘eenheid van gevoel, overeenstemming’; dat woord is zelf ontleend aan Grieks sumpátheia ‘id.’, een afleiding van sumpathḗs ‘met dezelfde gevoelens’, een woord dat is gevormd uit sun- ‘samen, tegelijk’, zie → synthese, en een afleiding van páthos ‘gevoel’, zie → pathos.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

sympathie [medegevoelen] {1634} < frans sympathie of direct < latijn sympathia < grieks sumpatheia [gelijke gewaarwording of stemming, medelijden], van sumpatheō [ik voel met iem. mee], van sun [samen] + patheō [ik ervaar, ik lijd] (vgl. -pathie) → antipathie.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2007), Zeeuws etymologisch woordenboek: de herkomst van de Zeeuwse woorden, Amsterdam

simpatie, sintepetie, poeier van - zn. o.: poeder der sympathie, een poeder dat geacht werd zelfs op een afstand, a.h.w. door sympathie, op het lichaam in te werken.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

sympathie (Frans sympathie)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

sympathie ‘medegevoel’ -> Indonesisch simpati ‘medegevoel’.

Dateringen of neologismen

Nicoline van der Sijs (2015-heden), Jaarwoordenzoeker ‘Een woord uit elk jaar 1800-heden’, zie ook bij Onze Taal

verwikkeling [het verwikkelen of verwikkeld-worden, moeilijkheid, geschil] (1831). Het woord verwikkeling wordt voor het eerst genoemd in de Handelingen van de Staten-Generaal uit 1831, waarin sprake is van “staatkundige verwikkelingen”. In 1898 schreef neerlandicus Jan te Winkel in het gedenkboek Eene halve eeuw 1848-1898 over nieuwe uitdrukkingen en woorden in het Nederlands: “Uitdrukkingen, die [Nicolaas] Beets op het Taal- en Letterkundig Congres te Rotterdam in 1865 nog als neologismen belachelijk kon maken, schijnen ons overoud, zooals zelfzucht (voor eigenliefde), het welslagen (voor “de goede uitslag”), verwikkeling (dat omstreeks 1830, maar toen nog slechts in de schrijftaal, is ingevoerd), persoonlijkheid (voor persoon), richting (voor partij), halfheid, enz. Ook adjectieven, als passend (voor gepast), onhoudbaar (voor onverdedigbaar), ongenietbaar (voor “geen genot opleverend”, terwijl het vroeger synoniem was van oneetbaar) en onbewust (voor onmerkbaar of ook voor onopzettelijk). Ook werkwoorden, als vergemakkelijken (voor “gemakkelijker maken”), beheerschen, gelden voor (voor “doorgaan voor”), in ’t leven roepen (voor “maken”), ergens in opgaan, enz. Onder de nieuwe modetermen rangschikte hij toen ook: geen idee van, geen sympathie voor iets hebben.”

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

sympathie medegevoel 1634 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal