Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

straat - (zee-engte)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

straat zn. ‘verharde weg; zee-engte’
Onl. strāta in jn ne te fuor fan straton iro, prisma in Losunga ‘en woeker en bedrog gingen niet weg uit haar straten’ [10e eeuw; W.Ps.], stenstrata (samenstelling) ‘steenstraat’ [1124; ONW]; mnl. strate ‘straat, plein’ [1240; Bern.]; vnnl. ook ‘zee-engte’ in Eer dat ghy de Straet ofte Cannael in loopt ‘... vaart’ [1595; iWNT].
Ontleend aan Latijn strāta ‘geplaveide weg’ [ca. 330; FEW], verkorting van via strata, met daarin het vrouwelijke verl.deelw. van sternere in de betekenis ‘plaveien, effenen’, bij algemener ‘bestrooien, bedekken, uitspreiden, neerleggen’, zie ook → consternatie. De ontlening moet vóór de 6e eeuw hebben plaatsgevonden, omdat vulgair-Latijnse intervocalische -t- later in -d- overging, zoals o.a. in Italiaans strada ‘straat’, Oudfrans estree, welke laatste nog als estrée voortleeft in talrijke plaatsnamen, waaronder West-Vlaams Streie (Sint-Denijs).
Evenzo ontleend zijn: os. strāta (mnd. strate); ohd. strāza (nhd. Straße); ofri. strēte (nfri. strjitte); oe. strǣt (ne. street; door ontlening on. stræti, (nde. stræde)). Zo ook in het Keltisch: Middeliers srāt, Welsh ystryd.
Latijn strātum en sternere zijn afgeleid van de wortel pie. *sterh3- ‘uitspreiden, verspreiden’ (LIV 599), waarbij verder o.a.: Grieks stornúnai ‘uitspreiden, strooien’; Sanskrit strṇāti ‘verspreidt’, Avestisch stərənāiti ‘id.’; Oudkerkslavisch pro-strěti ‘uitspreiden’; Oudiers -sernat ‘verspreid’; Albanees shtrin ‘id.’. Wrsch. niet verwant met → strooien.
Het woord betekent in de Romaanse en Germaanse talen van oudsher ‘geplaveide weg, verharde weg’, in contrast met een via (Italiaans via, Frans voie, enz.). Ook in het huidige Nederlands is een straat vrijwel altijd verhard. Taalkundig komt dat duidelijk naar voren in de samenstelling straatweg (voornamelijk in NN straatnamen) ‘verharde verbindingsweg tussen steden, dorpen, buurten enz.’ en in de afleiding bestraten ‘plaveien’.
In het Middelnederlands komt het woord ook wel voor met de overdrachtelijke betekenis ‘(morele, ethische e.d.) handelswijze’, maar gebruikelijker was en is daarvoor het woord → weg 1.
Straat ‘zee-engte’ is oorspr. een ander woord, namelijk een ontlening aan Engels strait ‘id.’ [1375; OED], het zelfstandig gebruikte bn. strait ‘nauw’, Middelengels streit, ontleend aan Oudfrans estreit ‘id.’ (Nieuwfrans étroit), ontwikkeld uit Latijn strictus ‘strak, compact’, zie → strikt. In het Nederlands werd het woord volksetymologisch vereenzelvigd met het bestaande woord straat, dat een gemeenschappelijk betekeniselement ‘verbindingstraject’ heeft.
Lit.: F. Debrabandere (1993), ‘Van (via) strata tot Streie’, in: De Leiegouw 35, 71-74

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

straat2 [zee-engte] {1595, vgl. strote 1350} stellig o.i.v. straat1 < oudfrans estreit (frans étroit) [nauw (bn.), nauwe plek, zee-engte], middelengels streit (engels strait) < latijn strictus, verl. deelw. van stringere [samensnoeren].

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

straat ‘zee-engte’ -> Kupang-Maleis slak ‘zeestraat’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

straat zee-engte 1595 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal