Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

spruit - (loot)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

spruiten ww. ‘loten vormen’
Mnl. dar vp spruten metter vart. Drie scoten ‘daaraan ontspruiten snel drie scheuten’ [1285; VMNW], Die derde tranen spruyten van dat verdriet ‘de derde soort tranen komen voort uit het verdriet’ [1437; MNW-P]; vnnl. De bloemkins spruyten verre en naer ‘de bloempjes ontluiken ver en dichtbij’ [ca. 1530; iWNT wederpaar].
Os. sprūtan (mnd. spruten); ohd. spriuzzan, mhd. spriezzen (nhd. sprießen); ofri. sprūta (nfri. sprute); me. spruten (ne. sprout), oe. spreotan; alle ‘loten vormen’, < pgm. *sprūtan-, *spreutan-. Voor deze klinkervariatie zie → ruiken.
Hierbij ook de zn. *sprutan-, *sprutōn- ‘spruit, loot, kiem e.d.’, waaruit: mnl. sprute (zie onder); mnd. sprute, sprote; ohd. sprozzo ‘spruit; sport van een ladder’ (nhd. Sprosse ‘sport van een ladder’, Oostenrijks-Duits ‘spruitje’); oe. sprota ‘kiem, spruit’; on. sproti ‘twijg’. Zie ook → sport 1 ‘trede van een ladder’ en → sproet.
Misschien verwant met: Litouws spráusti ‘inklemmen’, sprū́sti ‘uit een klem komen door het uitoefenen van druk’; Welsh ffrwst ‘haast’; bij de wortel pie. *spreud- ‘spuiten, snel tevoorschijn komen, ontspruiten’ (IEW 994-95).
spruit ‘soort groente; loot; nakomeling’. Mnl. sprute ‘knop, loot’, misschien ‘jonkie’, als toenaam in Wouter sprute [1295; VMNW], wilde spruiten ‘wilde uitlopers’ [1340-60; MNW-P]; vnnl. spruyt ‘kiem, loot, spruit’ [1573; Thes.], een jonghe Spruyt ‘een jonge afstammeling’ [1658; iWNT]; nnl. Spruitjes of krul-kool ‘bepaalde soort groente’ [1746; iWNT]. Afleiding van de wortel van spruiten.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

spruit* [kind, loot] {spru(y)te [loot, kind] 1437} van spruiten.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

spruit znw., mnl. sprûte v. = mnd. sprût(e), eng. sprout “spruit, loot”. Bij spruiten.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

1spruit s.nw.
1. Loot. 2. Kind, afstammeling. 3. Klein riviertjie, klein sytak van 'n rivier.
Uit Ndl. spruit (Mnl. sprute in bet. 1 en 2, 1651 - 1662 in bet. 3), 'n afleiding van spruiten 'uitlopers vorm, afstam, as 'n gevolg na vore kom, as 'n sytak voortkom'. Eerste optekening in Afr. by Pannevis (1880).
Eng. sprout (1300 in bet. 1). Vanuit vroeë Afr. in S.A.Eng. (1832 in bet. 1).

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

spruit: plantloot; sytak v. rivier; nakomeling; Ndl. spruit (Mol. sprūte), Hd. spross, Eng. sprout (dial. sprit), hierby Ndl. ww. spruiten (Mnl. sprūten), Hd. spriessen naas spritzen, “spuit”, Afr. spruit; by vRieb (s.nw.) spruyt, spruiten (mv.), spruitjens (dim.); v. ook sproet.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

spruit ‘loot; (verouderd) waterloop’ -> Russisch sprjujt ‘uitschietend touw’; Zuid-Afrikaans-Engels spruit ‘waterstroompje’ <via Afrikaans>; Papiaments spreit, sprùit (ouder: spruitsje, spruit) ‘loot’; Sranantongo sproiti ‘loot’.

spruit ‘uitstekende balk onder de kap van een windmolen’ -> Duits dialect Sprüüt ‘uitstekende balk onder de kap van een Nederlandse windmolen’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

spruit* loot 1351-1400 [MNW]

spruit* kind 1437 [MNW]

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

(s)p(h)er-2, sprei-, spreu- ‘streuen, säen; sprengen, spritzen, sprühen; auch vom Aufspringen von Knospen, Pflanzentrieben’, wohl mit sp(h)er-1 ‘zucken’ identisch, ebenso mit per-1, oben S. 809 f.

A. Arm. p’arat ‘zerstreut’ (*pher-), p’aratem ‘zerstreue, entferne, nehme weg’ (vgl. gr. σποράς, -άδος); vielleicht auch sp’ṙem ‘zerstreue’, sp’ir ‘zerstreut, verstreut, ausgedehnt’ (wäre *sphēro-);
gr. σπείρω ‘streue, säe, sprenge, spritze, sprühe’ (σπερῶ, ἔσπαρκα, ἐσπάρην), σπέρμα n. ‘Same’, σπορά, σπόρος m. ‘das Säen, die Saat’, σποράς, -άδος ‘verstreut’, Adv. σποράδην, σπαρνός ‘dünngesät, spärlich’;
mir. sreb ‘Strom’ (*spre-bhā); srāb ‘Strom, Sturzbach, Schaar’ (*sprō-bhu-);
ahd. sprāt ‘das Spritzen, Sprühen’, mnd. sprē-wedel ‘Sprengwedel’; mit dem bei germ. Wurzeln auf langen Vokal auftretenden w urgerm. *sprēwēn in norw. spraa, ä. dän. spraaes ‘spröde, brüchig werden’, dän. dial. spraae ‘sich öffnen, von Knospen; bersten’, schwed. dial. språ, språs ‘sprießen, sich öffnen, bersten’, norw. spra aus *sprada (und spræ aus *sprēwjan) ‘spritzen, sprengen’; abgeleitet aisl. sprǣna ‘spritzen, trans. und intr.’; *sprēwjan in mhd. sprǣjen, sprǣwen, mnl. spraeien ‘stieben’; *sprōwjan in nhd. sprühen, nl. sproeien ds.; norw. sprōa ‘Strebepfeiler, Stütze’ (*sprōwōn; zur Bedeutung s. u.); d-Präsens nl. sproeten ‘spritzen’, sproetelen ‘hervorsprudeln’, mnd. sprōte ‘(Spritzer =) Fleck, Sommersprosse’.
B. i-Basis sprei-d-, -t-:
ahd. sprīzan, spreiz ‘in Stücke splittern, spritzen’, aisl. sprita ‘auseinander sperren’ (nach Fischer, Die Lehnwörter des Awn. 40 aus mhd. sprîten entlehnt); norw. sprita ‘spritzen’; mhd. sprīten und (mit grammatischem Wechsel) sprīden ‘sich ausbreiten, sich zerstreuen, zersplittern’, Kaus. aschwed. spreda ‘zerstreuen, ausbreiten’, norw. spreida, ags. sprǣdan ds., ahd. spreitan, mhd. nhd. spreiten;
alit. sprainas ‘steif, starr, übersichtig, vom Auge’ (wohl *spraid-na-s, eigentlich ‘die Augen weit aufspreizend’), lett. spriêst ‘spannen, drängen, ausmessen’ (‘*spreizen’), spraids ‘Stelle, wo Leute zusammengedrängt stehen’, debes-spraislis ‘Himmelsgewölbe’; dazu vermutlich lit. spréndžiu ‘spanne mit der Hand’.
C. Erweiterung spreu-: ahd. spriu, Gen. spriuwes ‘Spreu’; ags. sprēawlian ‘sich krampfhaft bewegen’; nhd. spröde = mengl. sprēþe ds. (*sprauþia- eigentlich ‘leicht zerspringend’);
cymr. ffrau ‘(Hervorsprudeln), Strom’, ffreuo ‘hervorspritzen’ (*sprou̯-), ffraw ‘lebhaft’ (*sprōu̯o-), cyffro ‘erregen’, deffro ‘erwecken’ (Loth RC. 42, 347; 44, 270 f.); air. sruth (*spru-tu-) m. ‘Fluß’ = cymr. usw. ffrwd ds.; gall. FlN Φρουδιος Gen. (leg. Φρουτυος), nhd. FlN Frutz (Vorarlberg), oberital. fruda ‘Sturzbach’; bret. Vannes fru ‘Sprühregen’ (*spreus-); auch nhd. Sprudel?
lett. spraûjuôs, spraûtiês ‘hervordringen, emporkommen’; lit. spriaũnas ‘lustig, frisch, munter, ausgelassen’.
spreu-d- (d-Erweiterung, vielleicht ursprünglich aus einem d-Präsens) ‘spritzen, schnell hervorkommen, sprießen’ usw.):
cymr. ffrwst m. ‘Hast’ (*sprud-to- oder -stu-);
got. sprautō Adv. ‘schnell, bald’; mhd. spriezen ‘sprießen’, and. ūtsprūtan ‘hervorsprießen’, afries. sprūta ‘keimen, sprießen’, engl. sprout; ags. spryttan ‘sprießen’, nd. sprütten ‘spritzen’, mhd. sprützen ‘sprießen, spritzen’; aisl. sproti m. ‘junger Schößling an einem Baum, Stecken’, ahd. sprozzo ‘Schößling, Sproß’; mnd. sprote(le) ‘(*Spritzer =) Fleck, Sommersprosse’, nhd. Sommersprosse; mnd. sprūte, md. sprūze ds.; ags. sprēot ‘Stange’, ndl. spriet (daraus nhd. Spriet); norw. spraut, sprauta ‘Stellholz in der Falle’, sprøyta ‘Fenstersprosse, Spannstock in einem Webstuhl’; ahd. spriuzen ‘spreizen, stützen, stemmen’, spriuza ‘Spreize, Stütze, Strebe’;
lit. spriáusti ‘hineinzwängen, klemmen’; ablaut. sprústi ‘aus einer Klemme infolge des Druckes herauskommen’; lett. spraûst ‘hineinstecken’, ablaut. sprū-st ‘eingeklemmt werden’.
spreu-g-, -k- in gleichem Bedeutungsumfang:
nhd. nd. spriegel, sprügel, sprugel, sprogel ‘Schnellbogen; gespannter Bogen zu einer Überdeckung; Sprenkel beim Vogelfang’, luxemb. spriegel ‘Sperrholz zum Auseinanderspannen’;
lett. spruga, spruñga ‘Klemme’, spruñǵis ‘Knebel’;
lit. sprūgsti ‘entspringen, entwischen’, lett. sprauga ‘Lücke’; wohl auch (als ‘zerprengen, zerstieben machen’), lett. spràugt ‘grob mahlen, schroten’; mit k: lett. sprukt ‘entwischen, entgleiten’; spruksts ‘ein Leichtfüßiger, Springer’, spraukt ‘durchzwängen, entfliehen’.
(s)preus- s. oben S. 809 f. ((s)preus-)

WP. II 670 ff., Trautmann 277, 278, Vendryes RC. 46, 255 ff.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal