Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

sprank - (vonk, spruit)

Etymologische (standaard)werken

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

sprank* [vonk, spruit] {spranke [uitspruitsel] 1540; als ‘vonk’ 1567} middelnederduits spranken [fonkelen], oudengels spranca [takje]; zonder nasaal middelnederlands spa(e)rke, middelnederduits sparke, oudengels spearca [vonk], oudhoogduits sprahhula [afval], middelhoogduits spreckel [spikkel], oudengels spraec [twijg], oudnoors sprek [broze tak]; buiten het germ. latijn spargere [strooien]; vgl. sprankelen, sprenkel1, sprokkelen, sprok.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

sprank znw. v., mnl. spranke ‘vlek’ (sprankel ‘vonk'), oudnnl. ook ‘uitspruitsel’, oe. spranca m. ‘takje’. Er zijn te onderscheiden drie bet. en wel 1. ‘takje’ vgl. oe. spræc ‘twijg, spruit’, on. sprek o. ‘broze tak’, waarvoor zie verder: sprokkelen; 2. ‘vlek’, vgl. Kiliaen sprenckel, sprinckel ‘spat, vlek’, zie verder: sprenkelen; 3. ‘vonk’, vgl. mnl. sparke v., mnd. sparke, oe. spearca m. (ne. spark). — Alle afl. van de idg. wt. *sp(h)erg van *sp(h)er, waarvoor zie: spar 1.

Het heeft geen zin de betekenissen uit elkander af te leiden. Zij zijn langs verschillende wegen uit het woord voor het oude bosbedrijf ontwikkeld, waarbij de bet. ‘takje’ als de oorspronklijkste te beschouwen is. Maar wij zien in spar reeds de specialisering op het gebruik van het hout voor de woningbouw en dat voert tot verdere werkzaamheden bij het bouwen en wel het bestrijken met leem en dan is het begrip van spatten vanzelfsprekend. Ten slotte ‘vonk’, die men het eenvoudigst overdrachtelijk kan afleiden: het spatten van water > van vonken.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

sprank znw., mnl. spranke “vlek” (sprankel “vonk”), oudnnl. ook “uitspruitsel”. = mnd. *spranke (spranken “fonkelen”), ags. spranca m. “takje”. In de beide bett. een en ’t zelfde woord: vgl. de hieronder opgegeven verwanten met dgl. tweeërlei bett. en verder mhd. sprützen (nhd. spritzen) “spatten, spuiten” bij spruiten. Verwant zijn in de eerste plaats’t znw. sprenkel I (reeds Teuth. sprynckelken “spatje”, Kil. sprenckel, sprinckel “macula adspersa”) en ’t ww. sprenkelen (sedert Kil.), mhd. (md.) sprenkel (nhd. sprenkel), sprinkel m. “vlek”, mnd. sprinkel “zomersproet”, eng. to sprinkle “besprenkelen”, verder zonder nasaal mnl. sparke v., mnd. sparke (m.?), ags. spearca m. “vonk” (eng. spark), ohd. sprā̆hhula v. “afval”, mhd. sprëckel o. “spikkel”, noorw. dial. sprekla v. “vlek in de huid”, ags. spræc “twijg, spruit”, on. sprëk o. “broze tak” en de woordgroep van sprokkel (zie ook aldaar). Buiten ’t Germ. hierbij lat. spargo “ik strooi, verspreid”, gr. spargḗ “spruit”, lit. sprógti “uitbotten”, sproga “vonk”, av. fra-sparəγa- “tak”, oi. sphū́rjati “hij komt te voorschijn, breekt te voorschijn”. Deze idg. basis sp(h)erā̆xg- is een verlenging van sp(h)erā̆x-: vgl. sproeien. We komen op al te onzeker terrein, als we met dit sp(h)erā̆xg- de bij spreken besproken basis sp(h)erā̆xg- identificeeren; ongetwijfeld echter hebben tusschen beide bases associatieve betrekkingen bestaan. Of po. pręga “striem” verwant is (met nasaleering), is onzeker. Zonder s- zijn wel ier. arg “droppel”, kymr. eirg “sneeuw” verwant (ook oi. parjánya- “regenwolk, regen, regengod”?? Zie bij spoor I en spoor II).

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

sprank, sprankel v., Mnl. spranke = uitspruitsel, vlek, sprankel = vonk + Hgd. sprenkel = vlek, Ags. spranca = twijg. Eng. to sprinkle = besprenkelen.

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Sprank, waarschijnlijk van springen: wat van ’t vuur afspringt.

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

*(s)p(h)ereg-, (s)p(h)erǝg-, (s)p(h)rēg- (nas. spreng-) ‘zucken, schnellen’ und ‘streuen, sprengen, spritzen’, g-Erw. zu sp(h)er-

A. Mit Schallbedeutung:
Ai. sphū́rjati, sphūrjáyati (‘bricht hervor, kommt zum Vorschein’ und) ‘prasselt, knattert, dröhnt’; sphū́rja-, sphū́rjaka- m. ‘eine bestimmte Pflanze’; Schallbed. auch gr. σφαραγέομαι ‘strotzen (von vollen Eutern’ und) ‘prasseln, zischen, mit lautem Knalle zerplatzen’;
lit. sprãga, -ė́ti ‘prasseln, krachen’, Kausat. sprãginti ‘prasseln machen, rösten’; ablaut. sprógti ‘platzen’; lett. sprâgt und sprêgt ‘bersten’, spruogt ‘knospen’, lit. spùrga f. ‘Hopfenblüte’, lett. spurdzes f. Pl. ds.; spurgt ‘spritzen’; urslav. *pragnǫ, *pragnǫti in čech. prahnouti ‘verdorren, schmachten’, ON Praha ‘gerodete Stelle’; Kausat. slov. prážiti ‘schmoren’, ablaut. serb. pȑžiti ‘rösten’ (urslav. *prъžiti);
В. alb., germ. und kelt. vom Sprechen: alb. shpreh ‘ich spreche aus’ (*spreg-sk-); aber cymr. ffraeth (*spreg̑h-to-) ‘schnell, bereit’, bret. fraez, freaz ‘deutlich’, corn. freth ‘lebhaft’ gehören zu sperg̑h- S. 998; cymr. ffreg ‘Geschwätz’ hat unklares -g (aus *-k); ags. sprecan, as. sprekan, ahd. sprehhan ‘sprechen’, ags. sprǣc, as. sprāca, ahd. sprāhha ‘Sprache’ (daneben Formen ohne r unklarer Geschichte: ahd. spehhan, ags. specan ‘sprechen’, spǣc ‘Rede’, engl. to speak, speech, mhd. spaht ‘Geschwätz, lauter Gesang’, spehhen ‘schwätzen’); in allgemeinerer Schallbed. aisl. spraka ‘prasseln’ (spraki ‘Gerücht’), dän. sprage ‘krachen, knistern’.
C. In anderen Bedeutungen:
ai. sphū́rjati ‘bricht hervor, kommt zum Vorschein’ (s. oben); parāgas ‘Blütenstaub’;
av. sparǝga- ‘Sproß’ (‘von den Widerhaken unterhalb der Pfeilspitze’), frasparǝɣa- ‘Schößling, Zweig’;
gr. σφαραγέομαι ‘strotzend voll sein, von Eutern’, σπαργάω ‘strotzen (von Saft, Milch), vonBegierde, Leidenschaft geschwellt sein’, σπαργαί· ὀργαί· ὁρμαί Hes., σποργαί· ἐρεθισμοὶ εἰς τὸτεκεῖν Hes., ἀσπάραγος, ἀσφάραγος ‘junger Trieb; Spargel’;
lat. spargō, -ere ‘streuen, hinstreuen, sprengen, spritzen’;
mnd. sparken ‘Funken sprühen, funkeln’, ags. spearcian ds. (engl. sparkle), spircan ‘Funken sprühen, spritzen’, mnd. sparke, ags. spearca (engl. spark) ‘Funke’, nasaliert mnd. spranken ‘funkeln’, mnl. spranke ‘Funke, das Aussprühen, kleiner Fleck’;
aisl. sparkr ‘lebhaft, rührig’, aisl. sprǣkr, norw. sprǣk, schwed. dial. spräker ‘lebhaft’, auch ‘strahlend, glänzend’, dän. dial. spræg ‘hochmütig, prahlend’ (*sprēgi-); engl. sprinkle ‘sprengen, besprengen, sprühen’, schwed. dial. spräkkel ‘Fleck’ (‘*Spritzer’), spräckla ‘dieMasern’, norw. und nisl. sprekla, mhd. spreckel ‘(Haut)-fleck’, nasal. mhd. sprinkel, sprenkel ‘Sprenkel, Fleck’; r-lose Formen sind mnd. spinkel = sprinkel, mnl. spekelen ‘besprengen’, nl. spikkel ‘Fleck, Sprenkel’, ags. specca ds., lit. spúogas ‘Fleck, Punkt’; - ohne anl. s, und gleichzeitig als Variante neben *perk̑-, *prek̑- ‘gesprenkelt’ (S. 820 f.): aisl. freknōttr ‘sommersprossig’, norw. und nisl. frekna ‘Sommersprosse’, engl. freak ‘gestreift machen’;
ags. spræc n. ‘Sproß, Zweig’, spranca m. ds. (sprincel ‘basket-snare’); auf der Bed. ‘prasseln, knistern, bersten’ beruht norw. sprek ‘dürres Reisig’, aisl. sprek ‘morsches Holz’, ahd. sprahhula ‘Splitter, Spreu’, mnd. sprok, sprokkel ‘Reisig’; holl. sprokkig ‘spröde’, sprokkeln ‘bersten’, norw. dial. sproka, sprokka ‘Sprung, Spalt’, ags. forspiercan ‘trocknen, dörren’; mnl. sporkel ‘Februar’ (wohl vom Knospensprießen, vgl. engl. spring ‘Frühling’), nd. sprickel ‘Reisig, trockener Zweig’;
vgl. auch ags. spracen ‘Erle’, norw. sprake ‘Wacholder’, ahd. sporah, spurcha ds., auch (‘zuckend, schnellend, elastisch’) ahd. houue-spranca ‘locusta (Heuhüpfer)’, as. sprinco ds., mnd.spranke, sprinke, sprenkel ds.; mhd. sprinke ‘Vogelfalle’, nd. nhd. Sprenkel ds.; nd. sprenkel ‘Klemmholz’;
ahd. springa ‘pedica’, älter nhd. Sprengel ‘Vogelfalle’, engl. springe, springle ‘Vogelschlinge’ sind von springen beeinflußt;
lett. spir̃gt ‘frisch werden, erstarken’, spir̃g(t)s ‘frisch, munter, gesund’; spir̃gsti (pirgsti) ‘glühende Kohlen unter der Asche’; spir̃gulis ‘Splitter’ (‘*Weggespritztes’); spridzinât ‘umherspritzen, schnellen’, spridzîgs ‘rasch, munter’; spur̃guls ‘kleines, munteres Kind’, spę̄rgans ‘spröde, munter’; lit. sprõgis, lett. spradzis ‘Erdfloh’;
D. ohne anlaut s- vgl. noch: ai. parjánya- ‘Regenwolke (spritzend, besprengend); der Regen- und Gewittergott’ (s. oben S. 819, 823); air. arg ‘Tropfen’, mcymr. eiry, cymr. eira ‘Schnee’, acorn. irch, ncorn. er, bret. erc’h ds. (*pargo-, *pargi̯o-); wohl auch aksl. prъga ‘neuer Kornansatz des Weizens’, russ. pergá ‘Blütenstaub’ u. dgl.; aksl. is-prъgnǫti ‘herausspringen’, poln. pierzgnąć ‘bersten, aufspringen (Haut)’; nas. abg. vъs-pręgnǫti ‘hervorsprießen’, prǫgъ ‘Heuschrecke’; als ‘schnellend’ aksl. prǫglo ‘tendicula, Sprenkel’, russ. prúga, pružina ‘Springfeder’, u-prúgij ‘elastisch schnellend, prall’, auch die Sippe urslav. *pręgǫ ‘spanne, spanne an’, prǫgъ ‘Joch’, poln. poprąg ‘Gurt’ usw.

WP. II 672 ff., WH. II 566 f., Trautmann 276 f., 278 f., Vasmer 2, 337, 450.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal