Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

speciaal - bn. en (bijzonder)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

speciaal bn. en bw. ‘bijzonder’
Mnl. speciael ‘bijzonder, vertrouwd’ in dat hi Lutgarden vrint was speciael ‘dat hij een vertrouwde vriend van Lutgard was’ [1265-70; VMNW], vier speciale castiellen ‘vier bepaalde kastelen’ [ca. 1470; MNW]; nnl. speciaal ‘bijzonder, specifiek’ in speciale hypoteek ‘hypotheek voor een onderdeel van een geheel’ [1726; WNT], speciale vergunning [1862; WNT], ‘in het bijzonder’ in aan de land- en tuinbouw, speciaal aan de ooftteelt [1922; WNT].
Ontleend, al dan niet via Oudfrans special ‘bijzonder’ [ca. 1165; TLF] (Nieuwfrans spécial ‘id.’), aan Latijn speciālis ‘bijzonder’, een afleiding van speciēs ‘aanzien, voorkomen, soort’, bij het ww. specere ‘zien, kijken’, verwant met → spion en → spieden.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

speciaal [bijzonder] {speciael 1265-1270} < frans spécial < laat-latijn specialis [bijzonder], van species [aanblik, uiterlijk, schoonheid, soort], verwant met specere, spicere [zien, kijken].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

speciaal bnw. mnl. speciael, waarsch. over fra. spécial < lat. speciālis.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

speciaal bnw., reeds mnl. Uit fr. spécial of lat. specialis. Ook elders ontleend.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

speciaal (Frans spécial)
speciaal- (Duits Spezial-)

S. Theissen (1978), Germanismen in het Nederlands, Hasselt

speciaal-

De puristen beschouwen de waarschijnlijk uit de jaren ’30 daterende samenstellingen van speciaal- met een substantief als germanismen (D. ‘Spezial-’), die men gemakkelijk vervangen kan door het adjectief ‘speciaal’ of ‘gespecialiseerd’ + het substantief; bijv. speciaalstudie zou moeten zijn ‘speciale studies’ en speciaalzaak ‘gespecialiseerde zaak of winkel’.

De woordenboeken vermelden dergelijke samenstellingen met speciaal- pas sinds de jaren ’50. Koenen en Van Dale keuren ze af. De andere woordenboeken, behalve de twee vertaalwoordenboeken Van Gelderen en Jansonius, hebben ze zelfs niet opgenomen.

Nochtans wordt een van die samenstellingen, nl. speciaalzaak, zeer vaak gebruikt, vooral in het Noorden en daar vooral in de reclametaal. In de volgende composita zou het slechts door een omschrijving met een voorzetselbepaling te vervangen zijn: bloemenspeciaalzaak (De Telegraaf, 12.10.72, p. 25); dierenspeciaalzaak (Het Parool, 13.10.72, p. 25); meubelspeciaalzaak (Algemeen Dagblad, 13.10.72, p. 16); schoenenspeciaalzaak (Het Parool, 11.10.72, p. 22)

Bovendien is deze samenstelling erg produktief: naast speciaalstudie en speciaalzaak vermelden de vertaalwoordenboeken ook nog speciaalfabriek, -firma, -huis, -machine, -produkt.

Verder vindt men in de kranten reeds de volgende samenstellingen die nog door geen woordenboek gesignaleerd zijn:

‘onze speciaalaanbiedingen.’ (De Telegraaf, 12.10.72, p. 29)
‘Nederlands grootste speciaalbedrijf’ (Het Parool, 12.10.72, p. 24)
‘...speciaaldrukkerij LIJNCO N.V.’ (Elseviers Magazine, 25.11.72, p. 30)
‘de zelfwerkende speciaal-reiniger voor garagevloeren...’ (De Telegraaf, 14.10.72, p. 44)
‘...speciaalslagerij...’ (Het Parool, 14.10.72, p. 4)
‘...grootste speciaal-verkoop...’ (De Telegraaf, 13.10.72, p. 5)

Soms vindt men a.h.w. overgangsstadia naar de samenstelling:

a. de grafie in 2 woorden, met onverbogen adjectief:

‘...grootste en oudste speciaal-zaak...’ (Het Parool, 9.10.72, p. 10)

b. de grafie met koppelteken: ‘speciaal-reiniger’, ‘speciaal-verkoop’(zie boven).

Aangezien dit type zo produktief is, mag men zich de vraag stellen of, ondanks de afkeurende houding van de meeste woordenboeken, de inburgering van de samenstellingen van speciaal- met een substantief nog te stuiten is.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

speciaal ‘bijzonder’ -> Indonesisch spésial ‘bijzonder’; Jakartaans-Maleis sepèsial ‘bijzonder’; Javaans sepisiyal, sepisyal ‘bijzonder’; Surinaams-Javaans spésial ‘bijzonder’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

speciaal bijzonder 1265-1270 [CG Lut.K] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal