Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

sekse - (geslacht)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

sekse zn. ‘geslacht’
Mnl. De sexe van mannen ende wiven ‘het geslacht van mannen en vrouwen’ [1485; MNW]; vnnl. dingen die smettelic sijn ende nopende onser sexen eere ‘praatjes die vuil zijn en de eer van ons (vrouwen)geslacht aantasten’ [1510-30; MNW-P], conditie, sexe ofte staet ‘conditie, geslacht (d.i. man of vrouw) of staat’ [1561; MNW gemoede].
Ontleend aan Latijn sexus ‘geslacht’, zie → seks, al dan niet via Frans sexe ‘alle mensen van een bepaald geslacht’ [ca. 1380; TLF], eerder al ‘eigenschappen karakteristiek voor een bepaald geslacht’ [ca. 1180; Rey]. Het woord lijkt in het Frans vóór de 16e eeuw zeldzaam (Rey).
seksisme zn. ‘rolbepaling of discriminatie op grond van sekse’. Nnl. het scherm is één koek vol seksisme [1971; Kool-Smit 1984, 98]. Internationale term die al eerder voorkwam als Frans sexisme ‘discriminatie van het andere geslacht’ [1965; Rey], een afleiding van sexe ‘geslacht’, naar het model van racisme, en als Engels sexism ‘(negatieve) beoordeling op grond van sekse’ [1968; OED], afgeleid van sex ‘sekse’, zie → seks, gemodelleerd naar racism. ♦ seksistisch bn. ‘blijk gevend van seksisme’. Nnl. waren zijn uitspraken racistisch in plaats van sexistisch geweest [1970; Kool-Smit 1970]. Gevormd met het achtervoegsel → -isch uit seksist, sexist ‘iemand die discrimineert of ongegrond oordeelt op grond van sekse’ [1973; Kool-Smit 1984]. De auteur van de attestatie, de feministe Joke Kool-Smit (1933-1981), deelt in een voetnoot mee dat zij het woord sexistisch van Else M. Barth heeft overgenomen. Deze filosofe heeft het woord “zelf bedacht” en “lang frequent toegepast in mondelijke contacten, zonder iemand te ontmoeten, of het van iemand te lezen, die het ook eigener beweging deed” (persoonlijke communicatie). Enige invloed van Engels sexist (zn.) ‘iemand die discrimineert op grond van sekse’ [1965; OED] of (bn.) ‘discriminerend op grond van sekse’ [1968; OED] is overigens denkbaar.
Lit.: J. Kool-Smit (1970), ‘Partijgenoot Vondeling verzoekt mij ...’, in: Hollands Maandblad 11, feb. 3-9, hier 6; J. Kool-Smit (1984), Er is een land waar vrouwen willen wonen, ed. J. de Wildt en M. Harberts, Amsterdam, 182v

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

sekse [natuurlijk geslacht] {sexe 1485} < frans sexe of < latijn sexus [idem, oorspr. verdeling], verwant met secare [snijden].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

sekse znw. v., laat-mnl. sexe ‘kunneʼ < fra. sexe of < lat. sexus.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

sekse znw., sedert het laat-Mnl. Uit lat. sexus of fr. sexe. Ook elders ontleend.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

sekse s.nw. (verouderd)
Geslag.
Uit Ndl. sekse (Mnl. sexe). Eerste optekening in Afr. in Patriotwoordeboek (1902).
Ndl. sekse uit Fr. sexe (12de eeu) of Latyn sexus.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

sekse (Frans sexe)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

sekse ‘natuurlijk geslacht’ -> Papiaments † sekse ‘natuurlijk geslacht’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

sekse natuurlijk geslacht 1485 [MNW] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal