Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

rijp - (bevroren dauw)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

rijp 2 zn. ‘bevroren dauw of mist’
Mnl. ripe, rijm ‘rijp’ [1240; Bern.], Soo wie vreest den ripe, op hem sal vallen die snee ‘wie de rijp vreest, op hem zal de sneeuw vallen’ [1400-50; MNW]; vnnl. rijpe (met de aantekening ‘'Saksisch, Rijnlands, Fries, Hollands’‘), rijm [1599; Kil.].
NN rijp staat naast BN rijm. Dit geografisch onderscheid werd al door Kiliaan gesignaleerd.
Os. hrīpo; ohd. hrīffo (nhd. Reif); < pgm. *hrīpan- (< ouder *hreipan-) ’rijp‘. Daarnaast met dezelfde betekenis de nevenvorm pgm. *hreima-, waaruit: mhd. rīm; oe. hrīm (ne. rime); on. hrím ’rijp‘ (nzw. rim). Deze voor het Germaans ongebruikelijke wortelvariatie is te verklaren uit generalisatie van verschillende naamvallen uit het oorspr. paradigma in combinatie met de wet van Kluge. Bij de wortel pie. *kreip- hoorde een nominatief *kreip-mōn, waaruit door assimilatie pgm. *hreima-; en een genitief pie. *kreip-mnós, waaruit door assimilatie *kreipnós en door de wet van Kluge en verkorting van het geminaat na lange klinker pgm. *hreippaz > *hreipaz, welke vorm werd gegeneraliseerd tot het hele paradigma > *hreipa-.
Buiten het Germaans zijn er geen zeker verwante woorden met vergelijkbare betekenis en de verdere etymologie is dus onduidelijk. Men vermoedt wel verband met pgm. *hreinan- ’beroeren‘ (os. hrīnan; ohd. rīnan; oe. hrīnan; on. hrína), maar het betekenisverband is vergezocht: ’beroeren‘ zou uit ’strijken‘ voortkomen (IEW 618) en rijp zou eigenlijk ’dat wat afgestreken kan worden‘ zijn. Daar komt bij dat het genoemde sterke werkwoord evenmin Indo-Europese verwanten heeft. Veelal wordt Lets krìet ’afromen‘ als verwant beschouwd, maar zie daarvoor → rein.
Lit.: G. Kroonen (2006), ’Gemination and allomorphy in the Proto-Germanic mn-stems: bottom and rime‘, in: ABäG 61, 17-25

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

rijp1* [bevroren dauw] {ripe, rijp 1201-1250} oudsaksisch hripo, nederduits rip, oudhoogduits (h)rī(f)fo, van dezelfde stam als rijm1, maar met ander achtervoegsel.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

rijp 1 znw. m. ‘bevroren dauw of nevel’, mnl. rīpe m, rijp o., Kiliaen rijpe (Sax. Sicamb. Fris. Holl., inderdaad komt het woord in Zuidnl. niet voor), os. hrīpo m., ohd. hrīffo, rīffo (nhd. reif) is een nevenvorm van rijm 1.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

rijm I (rijp), mnl. rijm m. = mhd. rîm m. (waarvan rîmeln “met rijp bedekt worden”), ags. hrîm m. (eng. rime) “rijp”, on. hrîm o. “id., roet”. Naast *χri-ma- staat *χri-pa-n-: mnl. rîpe m. (rijp o.), Kil. rijpe (“Sax. Sicamb. Fris. Holl.”), nnl. rijp, ohd. (h)rîffo (nhd. reif), os. hrîpo m. “rijp”. De oorspr. bet. kan “dun laagje” geweest zijn: dan kan men lett. kreims “room”, krënu, krët “afroomen” combineeren. Maar veeleer moeten wij van de bet. “het korrelige” uitgaan en rijm van de basis van rein afleiden. Eventueel kunnen ook de lett. vormen hierbij hooren; dan zou de basis velare q hebben.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

rijp 1 m. (bevroren dauw), Mnl. ripe, Os. hrîpo + Ndd. rip, Ohd. (h)rîffo (Mhd. rîfe, Nhd. reif): z. rijm 1.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

1ryp s.nw.
Bevrore dou.
Uit Ndl. rijp (Mnl. ripe), met 'n ander agterv. gevorm as die sinonieme rijm.
D. Reif.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

ryp I: s.nw. en ww., verysde dou; verys; Ndl. rijp (Mnl. rīpe/rijp, by Kil rijpe), Hd. reif; hierby ww. Ndl. rijpen (Mnl. rīpen), Hd. reifen, Afr. ryp, blb. verw. aan rym II maar geen bek. seker verw. buite Germ. nie.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

rijp* bevroren dauw 1240 [Bern.]

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

krei-1 ‘über etwas drüberhinstreifen, berühren’

Aisl. hrīna ‘wirken’, ags. asächs. ahd. hrīnan ‘berühren, streifen’ (no-Präs.); nach Wissmann Nom.postverb. 152 ff. hierher ags. hrenian ‘einen Geruch ausströmen’, afries. stark. V. hrena ‘einen Geruch empfinden’; ags. aisl. hrīm, mhd. rīm ‘Reif’;
lit. krėnà f. ‘Rahm, Sahne’ (‘was man abstreift, abschöpft’), lett. kreju, krèju, krìet ‘die Sahne von der Milch abschöpfen’, krèims m. ‘Rahm’ (aus deverbalem krèjums ‘was man abstreifen kann’);
daneben mit germ. p: asächs. hrīpo, ahd. hrīfo ‘Reif’.

WP. I 478, Trautmann 141.

rei-1 ‘ritzen, reißen, schneiden’, rei-kā ‘Riß, Spalte’, rei-pā ‘steiler Rand’, rei-u̯ā, roi-u̯ā ‘Streifen’

Lat. rīma ‘Ritze’ (*rei-mā); mir. rēo ‘Streifen’ (*ri-u̯o-); ags. rāw, rǣw f. ‘Reihe’ (*roi-u̯ā); lit. rievà ‘Felskluft, Fels, Hügel’ (vgl. lat. rumpō : rūpēs), raĩvė ‘Streifen’, lett. riêwa ‘Ritze, Falte, Furche’; dazu wohl als ‘Grenzstreifen’ oder ‘Hügelreihe’: mir. rōen ‘Weg, Bergkette’ (davon rōenaid ‘*bahnt sich einen Weg’ > ‘besiegt’, rōen Niederlage’), bret. run ‘Hügel’; aisl. rein f. ‘Grenzstreifen’, ahd. rein, nhd. Rain ds. (kelto-germ. *roi-no-).
Erweiterungen:
reib-: ags. rī̆pan, riopan ‘ernten’ (engl. reap), rifter ‘Sichel’, rī̆p n. ‘Ernte’, norw. rīpa ‘ritzen’, rĭpa ‘abreißen, abstreifen’, mengl. ripelen, nengl. ripple ‘Flachs brechen’, mnd. repen, repelen ds., ahd. rifila, riffila ‘Säge, gezackter Berggrat’; as. rīpi, ags. rīpe, ahd. rīfi, nhd. reif (‘zum Ernten reif’).
reig- s. unter besonderem Schlagwort.
reik(h)-: ai. rikháti, likháti ‘ritzt’, rēkhā́, lēkhā́ ‘Riß, Strich, Linie’; gr. ἐρείκω ‘zerbreche, zerreiße’, ἤρικε ‘barst’, ἐρεικίς, ἐρικίς, -ίδος ‘geschrotete Gerste’ (-ι-Schreibung für -ει-); vielleicht lat. rixa ‘tätlicher Zank, Streit’; cymr. rhwygo ‘zerreißen’, rhwyg m. ‘Bruch, Spalte’, mbret. roegaff ‘zerreiße’, nbret. reuga; ablaut. mcymr. go-rugaw ‘zerreißen’; mhd. rīhe ‘Linie’, nhd. Reihe, ahd. rīhan ‘auf einen Faden ziehen’, mit Ablaut und gramm. Wechselahd. riga ‘Linie’, mhd. rige ‘Linie, Reihe, künstlicher Wassergraben’, nhd. Riege; norw. reig m. ‘Reihe, Zeile’;
lit. riekiù, riẽkti ‘(Brot)schneiden, zum erstenmal pflügen’, riekė̃ ‘Brotschnitte’, raikaũ, -ýti ‘Brot mehrfach in Schnitten schneiden’;
ähnlich reik̑- in ai. riśáti, liśáti ‘rupft, reißt ab, weidet ab’ (npers. rištan ‘spinnen’, bal. rēsag, rēsaɣ ‘spinnen, flechten’).
reip-: gr. ἐρείπω ‘stürze um (tr.), stürze nieder’ (intr.), ἐρείπια n. Pl. ‘ruinae’, ἐρίπνη f. ‘Absturz, Abhang’; lat. rīpa ‘steiler Rand, Ufer’; aschwed. rīva, aisl. rīfa ‘zerreißen (tr.)’, rifna ‘zerspringen, aufspringen’, rifa f. ‘Riß, Spalte’, mnd. rīven ‘reiben’, afries. rīva ‘reißen’, nd. ribben ‘pflücken, Flachs rupfen’; aisl. rīfr ‘erwünscht’ (vgl. ‘sich um etwas reißen’), ags. rīf ‘gewaltig, heftig’, mnd. rīve ‘verschwenderisch’; ablaut. aisl. reifr ‘froh, aufgeräumt’, reifa ‘fördern, beschenken’; ostfries. riffel ‘Furche’, ags. ge-riflian ‘runzeln’; mit p durch Konsonantendehnung: aisl. rīp ‘Oberkante eines Bootes’, ostfries. rip(e) ‘Rand, Ufer’, mhd. rīf ‘Ufer’;
daneben eine germ. Sippe mit ‘Fetzen, Streifen’ als Grundbed., so daß hier anreihbar, und ‘wickeln, binden’ als abgeleitete Bed.: aisl. rif n. ‘Reff’, mnd. rift ds., aisl. rift (ript) f. ‘Stück Zeuges’, rifr m. (*riƀi-) ‘Rolle, Weberbaum’, rifa ‘nähen’, ags. rift f. ‘Kleid, Schleier, Vorhang’, ahd. bein-refta ‘Hosen’; aisl. reifar Pl. f. ‘Wickel’, reifa ‘wickeln’, ags. ā-rāfian ‘loswickeln’ (ähnlich ndl. dial. rijvelen ‘ausfasern’);
mit Konsonantendehnung -p(p)-: got. skauda-raip ‘Schuhriemen’, aisl. reip, ags. rāp ‘Strick, Seil’, ahd. reif ‘Riemen, Faßreif, Ring’;
mit germ. -sp- (aus -ps-?): aisl. rispa ‘aufreißen’ und f. rispa ‘ein leichter Kratzer’, aschwed. rispa ‘Zwist’, nd. rispe ‘Flachsraufe’, rispen ‘den Flachs durch die Raufe ziehen’ (nhd. Rispe ‘Samenbüschel’ aber wohl mit ursprüngl. hr-), ahd. rispeln ‘zusammenraffen’, bair. ab-reispen ‘abzupfen, abbrechen’, mhd. be-rispeln ‘tadeln, bestrafen’.
reis-: ai. riṣyati, réṣati ‘wird versehrt, nimmt Schaden; beschädigt’, riṣṭá- ‘versehrt’, rēṣayati ‘schädigt, straft’, riṣanyáti ‘geht fehl’, riṣaṇyú- ‘unzuverlässig’; av. raēš-, iriš- ‘verletzen, verwunden; Schaden leiden’ (Präs. raēšyeiti tr., irišyeiti tr., intr., Kaus. raēšayeiti), Partiz. irišta- ‘beschädigt’, raēša- m., raēšah- n. ‘Schädigung’, wohl auch raēša- ‘Spalt in der Erde’; aisl. rīsta (reist) und rista schw. V. ‘schneiden, ritzen, aufritzen’, rista ‘Ritz, Schlitz’, aschwed. rīsta ‘(Runen) ritzen’, mnd. risten ‘einritzen’, aisl. ristill m. ‘Pflugeisen’, mhd. rist m. n. ‘Pflugschar, Pflugsterz’; lett. risums, risiêns ‘Riß, Schlitz’, aksl. rěšiti ‘lösen’.

WP. II 343 ff., WH. II 435 f., 436, 438, Trautmann 241.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal