Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

riem - (hoeveelheid papier)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

riem 3 zn. ‘papiermaat’
Mnl. Eene rieme suevere pappiers ‘een riem zuiver papier’ [1384; MNW]; vnnl. riem papiers [1599; Kil.] met de gelatiniseerde vormen rismus en rimus.
Via Spaans resma ‘riem papier’ of Italiaans risma ‘id.’ ontleend aan Arabisch rizma ‘stapel vellen papier’, uit oorspr. ‘pak, bundel, baal’, behorend bij het werkwoord razama ‘bundelen’. Het WNT zegt in navolging van Dozy (1867), dat er ook een Spaanse variant rima heeft bestaan, waaruit de s-loze vorm van Nederlands riem te verklaren zou zijn. Zo'n variant is er nooit geweest. Het Spaanse woord rima kan en kon wel ‘ordelijke stapel/opeenstapeling van dingen’ betekenen, maar dan gaat het om een figuurlijke betekenis van rima ‘rijm’ dat een totaal andere etymologie heeft, zie → rijm 1.
Aan Spaans resma moet zeker Middelnederduits reseme zijn ontleend. Ontleningen aan Italiaans risma zijn Middelnederduits rīs (en vandaar door ontlening Nieuwzweeds ris); Middelhoogduits ris, rist (Nieuwhoogduits Ries). Naast Arabisch rizma bestond de variant razma, vanwaar Catalaans rayma, waaruit Oudfrans rayme (Nieuwfrans rame). Voor het ontstaan van Engels ream kan zowel het Oudfrans als het Middelnederlands een rol hebben gespeeld (BDE en OED).
Nadat de Moren de papierfabricage in Spanje hadden ingevoerd, stichtte Alfonso X in de 13e eeuw in Castilië de eerste Spaanse papierfabrieken; in dezelfde eeuw kwam er in Catalonië een bloeiende papierindustrie op met fabrikanten van Arabische komaf; in Italië verschenen de eerste fabrieken ca. 1350. De riem, een aanduiding voor een bepaalde hoeveelheid vellen papier, was eeuwenlang de standaardverpakkingseenheid voor papier.
Lit.: Philippa 1991

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

riem3 [hoeveelheid papier] {riem(e) 1384} < spaans resma < arabisch rizma [bundel, pak, baal, riem (papier)]; de papierfabricage is door de Moren in Spanje ingevoerd en van daaruit is Europa lange tijd van papier voorzien.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

riem 3 znw. m. ‘papiermaat van 480 vel’, mnl. rieme v. (sedert 1384), ne. ream < ital. risma > arab. rizma ‘bundel kleren, stapel papier’. De Arabieren kenden reeds vroeg het maken van papier uit katoen, maar eerst in de 13de eeuw leerden het de Spanjaarden kennen. In Italië werd papier ±1350 in Padua en Treviso gemaakt. — Uit dezelfde grondvorm zijn afgeleid laat-mhd. rīs m. v. o. (nhd. ries o.), mnd. rís (> nde. nzw. ris). Vgl. Lokotsch Nr. 1723.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

riem III (papiermaat), mnl. rieme v. (sedert 1384). Uit it. mlat. risma of spa. rima “riem”; dit uit arab. rizma “baal, pak, bundel, pak papier”. Denzelfden rom. oorsprong heeft laat-mhd. rī̆s m.v.o. (nhd. ries o.), mnd. rîs (> de. zw. ris) “riem”. Ofr. raime (fr. rame, eng. ream) “id.” komt van den arab. wisselvorm razma.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

riem 3 m. (twintig boek papier), gelijk Eng. ream, uit Ofra. raime (thans rame), van Sp. resma, Ar. rizma = pak.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

3riem s.nw.
Papiermaat gelykstaande aan 500 velle papier.
Uit Ndl. riem (Mnl. rieme).
Mnl. rieme uit Sp. rima uit Arabies rizma 'baal, pak papier'. Papiervervaardiging is deur die More in Spanje ingevoer.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

riem III: papiermaat v. 480 vel; Ndl. riem (Mnl. rieme), Hd. ries, Eng. ream, uit It. risma (wu. Fr. rame) uit Arab. rizma, “stapel papier”.

Thematische woordenboeken

R. Dozy (1867), Oosterlingen, verklarende lijst der Nederlandschen woorden die uit het Arabisch, Hebreeuwsch, Chaldeeuwsch, Perzisch en Turksch afkomstig zijn, 's-Gravenhage

Riem
Pak papier van twintig boek. Diez vindt de afleiding van Muratori, namelijk van ἀριθμός, getal, zeer fraai. Het is eene van die afleidingen uit het Grieksch, die onzen Cobet zoo hartelijk kunnen doen lachen. Daarentegen vindt Diez de afleiding uit het Arab., die hij door Sousa kende, èn op zich zelve onwaarschijnlijk, èn door de Arab. beteekenis (Bündel Kleider, volgens hem) slecht ondersteund. Met Sousa, Pihan en Engelmann houd ik ze daarentegen voor ontwijfelbaar zeker; maar zij kan uitvoeriger en nauwkeuriger bewezen worden, dan tot nu toe geschied is.
Het Arab. wortelwerkwoord razama (in den eersten en in den tweeden vorm) wordt van kleederen of stoffen gebruikt, die te samen in één kleed of in één stuk stof worden gebonden. (NOOT: Zamachsjarî, Âsûs al-balâga (HS.): ’indaho rizmaten min-at-thijâb wahija mâ sjodda minhâ fî thaubin wâhidin.) Hiervan komt het substantief rizma, bij Freytag een bundel kleederen; het beduidt ook baal; zoo 1001 Nacht, II, p. 116 ed. Macnaghten: “Kom met mij naar mijn schip, dan zal ik u den prijs geven, benevens eene rizma Angora-wol, eene rizma satijn, eene rizma fluweel en eene rizma laken.” Dit is de oorspronkelijke beteekenis van ’t woord, die evenwel uitgebreid is, zoodat het in ’t algemeen pak, bundel beduidt. Zoo wordt het gebruikt van een bundel zweepen of karwatsen (Zamachsjarî), van een pak borstharnassen (oud vers bij denzelfden). Bij Marcel, bij Roland de Bussy (L’idiôme d’Alger, p. 433) en in den Dictionnaire berbère is het paquet (in den laatsten met de uitspraak rezma). In de levensbeschrijving van Hasan Gabartî, den vader, leest men, volgens de vertaling van Dorn (Drei arab. astronom. Instrumente, p. 97): “Sein Diener hatte ein grosses Bündel, rizma, aus welchem er das erwähnte Exemplar der astronomischen Tafeln herausnahm.” In een eenigszins gewijzigden zin is rizma, samengetrokken rima, in het Sp. en Port. overgegaan; rima wordt door Victor aldus verklaard: un tas, amas, monceau, comme de hardes, d’habits et de matelats l’un sur l’autre; van daar rimero in denzelfden zin. Het Arab. rizma is bij Bocthor ook paquet enveloppé dans du papier; paquet, lettres sous enveloppe. In het bijzonder is het een baal papier, een riem; Pedro de Alcala heeft het (zooals reeds door Engelmann is opgemerkt) onder rezma de papel; het staat ook onder rame (de papier) bij Bocthor en bij Berggren. In de Arabische boedellijst van een Marokkaanschen Jood, die in 1751 overleden is, lees ik (HS. 1376) : “Van Hollandsch papier zes rizma’s.” Men ziet dus, dat de beteekenis van ’t Arab. woord vaststaat; Diez kende ze niet, doordien zijne kennis van ’t Arab. zich bepaalt tot datgene, wat hij in Freytag vinden kan, en deze de bedoelde beteekenis niet heeft. Het is in ’t algemeen hoogst gevaarlijk, alleen op zulk een onvolledig Lexicon, als dat van Freytag is, af te gaan; daardoor is Diez meestal ongelukkig geweest, als hij met het Arab. in aanraking kwam.
Den vorm rezma (zooals de Dict. berb. heeft) vindt men in ’t Sp., rezma (Alcala, Victor, Cobarruvias, die ook reeds wist, dat het woord Arab. is), of, zooals men tegenwoordig minder goed schrijft, resma (zoo ook Port.); den vorm reismo vind ik bij Yanguas, Dicc. de antig. del Reyno de Navarra, III, p. 13, in een stuk van 1397. De vorm rizma is in ’t Ital. risma, en dit is in de Noordsche talen overgegaan, óf met wegwerping der laatste syllabe, Duitsch Riess, Deensch Riis, Zweedsch ris, òf samengetrokken rism, rîm (Kiliaan geeft als Latijn rismus, rimus), ons riem, Eng. ream. Het Fr. rame is ontstaan uit rasme, razme, razma; razma wordt in ’t Arab. met dezelfde vokaal (de fatha) geschreven als rezma, en de uitspraak hangt van willekeur of van het dialect af.
Zooveel wat de vormen betreft; maar Diez vond het ook op zich zelf onwaarschijnlijk, dat Europa dit woord aan de Arabieren zou te danken hebben, en op deze bedenking moet ik nu nog kortelijk antwoorden. Hoogstwaarschijnlijk heeft Europa zijn katoenpapier van de Arabieren ontvangen. De oudste Latijnsche oorkonden op katoenpapier, die wij over hebben, zijn uit de 11e eeuw, en er is ook geen ouder boek op katoenpapier bekend. Nu wil men wel, dat het vroeger reeds in gebruik was, namelijk reeds in ’t midden der 9e eeuw (zie de Nouveau Traité de Diplomatique), maar gesteld ook dat die meening juist is, zoo was het katoenpapier toen al sinds geruimen tijd de gewone stof, waarop de Arab. schreven, en alles schijnt aan te duiden, dat de Arab. het vervaardigen van katoen- en van linnenpapier in Spanje hebben ingevoerd. (NOOT: Voor officieele acten, waartoe men zich vroeger van perkement bediende, werd het papier reeds gebruikt door Hâroen ar-rasjîd: zie Ibn-Chaldoen, Prolegomena, II, p. 350 ed. Quatremère.) Vooral Xátiva (thans San-Felipe) was door hare papierfabrieken (die er nog zijn) beroemd, en Edrîsî, een schrijver uit het midden der 12e eeuw, zegt: “Het papier, dat daar gemaakt wordt, heeft op de geheele wereld zijns gelijke niet en wordt overal heen, naar ’t Oosten en naar ’t Westen, verzonden” (zie de door de Goeje en mij bezorgde uitgaaf, p. 192 van den tekst). Van daar ontvingen dus de Christenen hun papier, zoolang zij zelve geen papierfabrieken hadden, en zij kregen ze tamelijk laat, want zij werden ’t eerst opgericht door Alfons X van Kastilië tegen ’t eind der 13e eeuw, terwijl Italië die van Padua en Treviso niet voor het midden der 14e kreeg. De Arab. hebben dus lang in de behoefte aan papier moeten voorzien, en daarom is het zeer natuurlijk, dat hun woord rizma te gelijk met hun papier naar Europa gekomen is.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

riem ‘hoeveelheid papier’ -> Indonesisch rim ‘hoeveelheid papier’; Boeginees ring ‘hoeveelheid papier’; Javaans rim ‘hoeveelheid papier’; Soendanees ĕrim ‘hoeveelheid papier’; Papiaments rim ‘hoeveelheid papier’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

riem hoeveelheid papier 1384 [MNW] <Spaans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal