Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

regime - (regeringsstelsel; stelsel; leefregel)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

regime zn. ‘regeringsstelsel; stelsel; leefregel’
Vnnl. regime ‘stelsel’ in ten regime van ‘in het stelsel van, met betrekking tot’ [1617; Stall.]; nnl. regime ‘leefregel’ in de behandeling, het regime en de voeding [1818; WNT dieet], ‘leefregel, dieet, kuur’ [1824; Weiland], ‘staatsbestel, regeringsstelsel’ in oordeel over de zonde van een vroeger régime [1847; WNT], ‘geheel van voorschriften’ in een “verzacht” régime voor politieke gevangenen [1921; WNT], ‘stromingsstelsel van water’ in het regime der getijbeweging [1933; WNT], ‘regeringsstelsel’ in fascistisch regime [1935; WNT], BN ook tegenwoordig nog ‘dieet’ in nu ik een regiem volg [1955; De Clerck 1981], ook in samenstellingen als regimemargarine ‘dieetmargarine’ [1973; De Clerck 1981], BN ook algemener ‘regeling, stelsel’, vooral in samenstellingen als pensioenregime ‘persioenregeling’ [1976; De Clerck 1981].
Ontleend aan Frans régime, ouder regime ‘regeringsstelsel, bestuursstelsel’ [1409; TLF], eerder al regime ‘leefregel’ [eind 14e eeuw; TLF] en ‘kuur, medische behandeling’ [1314; TLF], ouder regimen ‘het besturen, het leiden’ [ca. 1265; TLF]; dat woord is zelf ontleend aan Latijn regimen ‘leiding, bestuur’, afleiding van regere ‘leiden, sturen’, zie → regeren.
Het woord is in vele Europese talen ontleend of opnieuw ontleend na de Franse revolutie, waarbij het zogeheten ancien régime ‘oude regeringsstelsel, oude regime’ werd omvergeworpen.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

regime [staatsbestel] {1820} < frans régime [idem] < latijn regimen [bestuur, leiding], van regere [besturen] (vgl. regeren); de oudste vorm regimen (1727) is kennelijk direct uit het lat. geleend.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

regime (zn.) staatsbestel; Nuinederlands regime <1617> < Frans régime.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

regime (Frans régime)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

regime ‘staatsbestel’ -> Indonesisch rézim ‘staatsbestel; plan, voornemen’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

regime staatsbestel 1820 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal