Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

provisie - (voorraad levensmiddelen; percentueel loon van makelaars enz.)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

provisie zn. ‘voorraad levensmiddelen; percentueel loon van makelaars enz.’
Mnl. provisie ‘voorziening, maatregel’ in provisie doen van voochden over den weesen ‘ervoor zorgen dat de wezen voogden krijgen’ [1483; MNW], ‘voorraad, mondvoorraad’ in provisie ieghen den winter maken ‘wintervoorraad aanleggen’ [1485; MNW coppespinne]; vnnl. ‘voorschot’ [1545; Stall. III], ‘geldelijke beloning’ in in s'Keysers dienst aengenomen, met heerlycke provisie [1604; WNT] ‘percentuele beloning bij verkoop’ in sullen ... voor hun provisie hebben drie ten hondert ‘... als provisie 3 procent’ [1642; WNT]; nnl. ‘procentuele kosten bij geldelijke transacties en verkoop’ in de provisie van den bankier en makelaar [1838; WNT].
Ontleend, al dan niet via Frans provision ‘voorschot, aanbetaling’ [ca. 1470; TLF], eerder al ‘levensbehoeften’ [1316; TLF], nog eerder ‘toewijzing van een beloning’ [ca. 1265; TLF], aan Latijn prōvīsiō (genitief -iōnis) ‘vooruitziendheid, voorzorg, voorbereiding’, een afleiding van prōvidēre ‘vooruitzien, voorzichtig zijn, voorbereiden’ (verl.deelw. prōvīsus), gevormd uit prō ‘voor, vooraf’, zie → pro-, en vidēre ‘zien’, verwant met → weten.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

provisie [percentueel loon, voorraad, tijdelijke voorziening] {1467 in de betekenis ‘voordeel, voorziening, hulp’} < frans provision < latijn provisionem, 4e nv. van provisio [het vooruitzien, zorg voor, bevoorrading], van providēre (verl. deelw. provisum) [voorzien], van pro [voor] + vidēre [zien].

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

provisie (Frans provision)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

provisie ‘percentueel loon’ -> Indonesisch propisi, provisi ‘percentueel loon’; Sranantongo prowfisi ‘percentueel loon’.

provisie ‘mondvoorraad’ -> Indonesisch propisi, provisi ‘voorraden’; Chinees-Maleis prowènsè ‘mondvoorraad’; Negerhollands provisie, provische ‘mondvoorraad’; Papiaments prufishi (ouder: provisie) ‘mondvoorraad’; Sranantongo profisi ‘voorraad’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

provisie mondvoorraad 1500-1537 [MNW] <Frans

provisie percentueel loon 1642 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal