Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

proberen - (pogen, trachten)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

proberen ww. ‘pogen, trachten’
Mnl. proberen, probieren ‘bewijzen’ in Dat ic corte mach proberen ‘wat ik weldra kan bewijzen’ [ca. 1440; MNW], ‘beproeven, onderzoeken’ in balzem ... probiert ende proeft ‘balsem onderzoekt en keurt’ [1469; MNW-P], probyering of ondervraigyng ‘onderzoek, examen’ [1477; Teuth.]; nnl. proberen ‘een proef nemen met, beproeven’ in begint eens, probeert eens, vat eens aan [ca. 1700; WNT], eenen knecht aannemen op 't probeeren ‘... op proef’ [1727; WNT].
Ontleend aan Latijn probāre ‘beproeven, keuren, goedkeuren, bewijzen’, een afleiding van probus ‘beproefd, goed, degelijk’, letterlijk ‘vooraanstaand, de voorste zijnd’; dit woord is gevormd met het voorvoegsel prō- ‘voor, vooraan’, zie → pro-, en -bus, dat wrsch. hoort bij de wortel pie. *bheuh2- ‘zijn’, zie → zijn 1. Uit de betekenis ‘bewijzen’ kon via ‘trachten te bewijzen’ ook ‘trachten’ ontstaan.
Eerder is hetzelfde Latijnse werkwoord via het Frans ontleend als → proeven.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

proberen [pogen] {1440 in de betekenis ‘bewijzen, beproeven, onderzoeken’} < latijn probare (vgl. proeven).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

proberen ww., mnl. probêren, probieren ‘bewijzen, onderzoeken’ < lat. probāre ‘beproeven, goedkeuren, bewijzen’. — Zie ook: proeven.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

probaat bnw., nog niet bij Kil. Uit lat. probâtus “beproefd, deugdelijk”, verl. deelw. van probâre “beproeven, goedkeuren, bewijzen”; hiervan ndl. proberen, reeds mnl. probêren, -ieren “bewijzen, onderzoeken”. Ook elders ontleend. Zie proeven.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

perbere (ww.) pogen; Middelnederlands proberen <1440> < Latien probare.

F. Debrabandere (2011), Limburgs etymologisch woordenboek: de herkomst van de woorden uit beide Limburgen, Zwolle

perberen, ww.: proberen. Door metathesis uit preberen, verdoft uit proberen.

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

perberen, pramberen, ww.: proberen. Perberen door metathesis en verdoffing en pramberen met ingevoegde nasaal < proberen.

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

probeer ww.
'n Poging aanwend, op die proef stel.
Uit Ndl. proberen (al Mnl.).
Ndl. proberen uit Latyn probare 'ondersoek, goedkeur, bewys'. Probare is twee keer in Mnl. ontleen: vroeg Mnl. proeven (vgl. proe) via Fr. en direk in laat Mnl. proberen. Proe en probeer is dus eintlik doeblette, of tweelingwoorde soos Van der Sijs (1996: 509) hierdie tipe woorde noem. Latyn probare uit probus 'fatsoenlik', 'n samestelling van pro 'voor' en die stam van 'n ww. wat 'wees' beteken, nog in Ndl. ben en Eng. be.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

proberen (Latijn probare)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

proberen ‘beproeven, pogen’ -> Negerhollands probeer ‘pogen’; Berbice-Nederlands prubere ‘beproeven’; Sranantongo proberi, pruberi (ouder: proba) ‘pogen’; Saramakkaans pooba ‘pogen’ <via Sranantongo>.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

proberen beproeven 1440 [MNW] <Latijn

proberen pogen 1724-1726 [WNT]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal