Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

nevel - (plaatselijke mist)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

nevel zn. ‘plaatselijke mist’
Mnl. neuel ‘nevel, damp, mist’ [1240; Bern.], Si es nevel dat niemene verdrijft ‘zij is (als) nevel die niemand verdrijft’ [1300-50; MNW-R].
Os. neƀal (mnd. nevel); ohd. nebul (nhd. Nebel); ofri. nevel; on. njól; alle ‘mist’, < pgm. *nebula-, *nebulō-. Verwantschap met on. nifl- ‘donker’ (De Vries 1962; in de samenstellingen niflhel ‘onderwereld’, niflvegr ‘donkere straat’) wordt betwijfeld; dit hoort eerder bij oe. neowal ‘neergeworpen, ter aarde geworpen, verslagen’ (met zeldzame nevenvorm nifol) en bij nnl.vernielen (Bosworth/Toller, OED).
Verwant met: Latijn nebula; Grieks nephélē ‘nevel, wolk’, néphos ‘id.’; Sanskrit nábhas ‘mist, hemel’; Litouws debesìs ‘wolk’; Oudkerkslavisch nebo ‘hemel’ (Russisch nébo); Oudiers nēl ‘wolk’, Welsh nyfel ‘id.’, nef ‘hemel’; Hittitisch nepiš ‘hemel’; < pie. *nebh-el-, *nebh-os- (IEW).

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

nevel* [damp] {1300} oudsaksisch neƀal, oudhoogduits nebul, oudnoors nifl; buiten het germ. latijn nebula, grieks nephelè, oudindisch nabhas- [nevel], oudiers nél [wolk].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

nevel znw. m., mnl. nēvel m. v., os. neƀal, ohd. nebul (nhd. nebel), ofri. nevil m. ‘nevel’, on. nifl- (in samenstellingen als niflhel ‘onderwereld’, niflvegr ‘donkere weg’) en njōl, njōla v. (< oern. *niuwul < *neƀulō) ‘nevel, nacht’. — lat. nebula, gr. nephélē ‘nevel, wolk’, met s-formans gr. néphos n. ‘wolk, nevel’, oi. nábhas m. ‘nevel, luchtruim, hemel’, osl. nebo (2de nv. nebese) ‘hemel’, lit. debesìs (d voor n onder invloed van dangùs ‘hemel’) ‘wolk’, hitt. ne-pi-iš (= nebis) o. ‘hemel’ (IEW 315).

Beschouwt men *nebh als reductie van *enebh, dan kan men er naast plaatsen *embh vgl. oi. ámbhas o. ‘regenwater’, gr. ómbros m. ‘regen’ en *ṃbh in oi. abhrá- m. ‘bewolkt weer, wolk’, lat. imber ‘regenbui’ en gall. inter ambes ‘inter rivos’, ambe ‘rivo’. — Oiers nēl ‘wolk, nevel’ is een ontlening aan kymr. niwl, nifwl, dat zelf wellicht < laat-lat. *nibulus < lat. nubilus volgens Loth RC 20, 1899, 346.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

nevel znw., mnl. nēvel m. v. = ohd. nëbul (nhd. nëbel), os. nëƀal, ofri. nëvil m. “nevel”, on. nifl- (in niflheimr m. e.dgl.), njôl v. “nacht”. Buiten het Germ.: ier. nêl “wolk”, lat. nebula “nevel”; gr. nephéli “wolk, nevel”, zonder l-formans gr. néphos “id.”, obg. nebo “hemel”, lit. debesìs “wolk” (met vervormden anlaut), oi. nábhas- “nevel, wolken, hemel”, alle vier van den idg. stam *nebhos-, -es-. Men denkt aan verwantschap met ier. imrim “storm”, lat. imber “regenbui”, gr. aphrós “schuim”, arm. amp, amb “wolk”, oi. ámbhas- “water”: basis enebh-.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

navel, is in bijna geheel Vlaams-België dooreengelopen met nagel: Grootaers Leuv. Bijdr. Bijbl. 14, 2 vlg. — Zie verder naaf Suppl.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

nevel m., Mnl. id., Os. neƀal + Ohd. nebul (Mhd. nebel, Nhd. id.), Ags. adj. nifol = duister, Ofri. nevil, On. nifl = duisternis + Skr. nabhas = wolk, Gr. nephélē, Lat. nebula = nevel, Oier. nél = wolk, Osl. nebo = hemel.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

nievel (zn.) nevel; Vreugmiddelnederlands neuel <1240>.

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

newel s.nw.
1. Lae wolk, mis. 2. Iets wat iets anders onsigbaar maak.
Uit Ndl. nevel (al Mnl. in bet. 1, 17de eeu in bet. 2).
D. Nebel, Latyn nebula.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

nevel ‘materie in de ruimte’ (bet. van Latijn nebula)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

nevel ‘damp’ -> Fries nevel ‘damp’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

nevel* damp 1300 [MNW]

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

(enebh-2): nebh-, embh-, m̥bh- ‘feucht, Wasser’, daraus ‘Dampf, Dunst, Nebel, Wolke’, (Kontaminationsform nembh-); z. T. emb-, omb- aus embh-, ombh-

nebhos-: ai. nábhas- n. ‘Nebel, Dunst, Gewölk, Luftraum, Himmel’, daneben Wurzelflexion im dehnstuf. f. Plur. nā́bhaḥ (?); av. nabah- n. Pl. ‘Luftraum, Himmel’;
gr. νέφος, -ους n. ‘Wolke, Nebel’ (Denom. primärer Form ξυννέφει ‘es umzieht sich’, ξυννένοφε ‘es ist wolkig’);
auch (s. u. nem- ‘biegen’) air. nem (n. es-St.), nir. neamh, cymr. corn. nef ‘Himmel’;
abg. nebo, -ese n. ‘Himmel’, zum i-St. umgebildet in lit. debesìs f. und m. ‘Wolke’ (aber alter konson. Pl., z. B. Gen. Pl. debesų̃! d für n durch Einfluß von dangùs ‘Himmel’);
hitt. ne-pi-iš (nebis) n. ‘Himmel’ Gen. nebisas;
mit l-Formans (nebhelā):
gr. νεφέλη ‘Wolke, Nebel’ = lat. nebula ‘Dunst, Nebel, Wolke’;
aber air. nēl m., Gen. nīuil ‘Wolke, Nebel’ nicht aus *nebhlo-, sondern Lehnwort aus cymr. niwl, nifwl, ncorn. niul ds. (die wiederum nach Loth RC 20, 346 f. Lw. aus spätlat. *nibulus für nūbilus);
ahd. nebul m. ‘Nebel’, as. neƀal ‘Nebel, Dunkel’, ags. nifol ds., aisl. nifl-heimr u. dgl., njōl ‘Dunkelheit, Nacht’ (germ. *neƀla- und *niƀula- aus -elo-; aisl. nifl- aus *niƀila-);
unsicher ai. nabhanú- m., nabhanū́- f., wahrscheinlich ‘Quelle’; av. aiwi-naptīm asti ‘er (befeuchtet =) besudelt mit Blut’, napta- ‘feucht’ (*nab-ta-), npers. neft ‘Naphtha’;
vielleicht hierher lat. Neptūnus ‘Gott der Quellen und Flüsse, dann des Meeres’ aus *nebh-tu-s; des -p- im skyth. FlN Naparis, apers. Quell N Νάπας stammt aus iran. apa- ‘Wasser, Quelle’ (Brandenstein, OLZ 1940, 435 ff.).
m̥bh-(ro-):
ai. abhrá- m. ‘trübes Wetter, Gewölk’, n. ‘Wolke, Luftraum’ (*m̥bhros), av. awra- n. ‘Wolke’; fern bleibt wegen der Bedeutung gr. ἀφρός ‘Schaum’ (Meillet BSL 31, 51);
in die i-Dekl. übergetreten lat. imber, imbris ‘Regenguß’ = osk. Anafríss, wohl ‘imbribus’.
Hierher auch die Flußnamen gall. *Ambrā, mcymr. Amir, Amyr sowie nhd. Amper und Ammer (kelt. *Ambrā), Emmer (kelt. *Ambriā); dazu auch engl. Amber; frz. Ambre, Ambrole; span. Ambron, Ambror; ital. Ambra, Ambria, Ambro, Ambrio usw., letztere sind bestimmt ven.-illyrisch; vgl. ohne formantisches r gall. inter ambes ‘inter rivos’, ambe ‘rivo’, abrit. Amboglanna ‘Ufer des Stromes’, sowie arm. amb und (mit idg. b) amp ‘Wolke’.
emb(h)- : omb(h)- :
ai. ámbhas- n. ‘Regenwasser’; ambu n. ‘Wasser’, gr. ὄμβρος m. ‘Regen’ (zum b vgl. oben arm. amp und Schwyzer Gr. Gr. I 333); hierher auch lak. ὀμφά ‘Geruch, Hauch’, arkad. εὔομφος ‘wohlriechend’, usw.
nembh-:
pehl. namb, nam, npers. nem ‘feucht, Feuchtigkeit’, pehl. nambītan ‘befeuchten’;
lat. nimbus ‘Sturzregen, Platzregen; Sturmwolke, Regenwolke’.

WP. I 131, WH. I 681, II 151 f., Specht Dekl. 16 f.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal