Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

motregen - (fijne regen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

motregen zn. ‘fijne regen’
Vnnl. mot ‘fijne regen’, eerst alleen in afleidingen en samenstellingen: de lucht was motachtich [1622; iWNT], motregen [1658; iWNT], dan ook als simplex mot [1672; iWNT].
Samenstelling met een verduidelijkend tweede lid → regen van het zn. mot, dat wrsch. hetzelfde woord is als mnl. mot ‘fijn stof’ zoals in de samenstellingen torfmot ‘turfmolm’ [1460-87; MNW] en styenmut ‘steengruis’ [1373-76; MNW]; nog Gronings mot ‘turfmolm, opveegsel’, motblik ‘stofblik’.
Mnd. mut ‘gruis, afval’; mhd. mot ‘zwarte, veenachtige aarde’; nfri. mot ‘turfmolm’; oe. mot ‘turfmolm, afval’ (ne. mote ‘stofje’); nzw. dial. muta ‘motregenen’.
Verdere herkomst onbekend. Er zijn geen verwante woorden buiten het Germaans.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

motregen* [fijne regen] {1658} vgl. oostfries mudden, zweeds dial. muta [fijn regenen] (vgl. mot3); van middelnederlands mot [gruis], verwant met modder.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

mot 3, motregen, oudnl. mot, middelrijns mot ‘nevel’, zw. dial. muta ‘motregenen’. — Het woord behoort tot de idg. wt. *meu ‘nat, modderig’, waarvoor zie: modder. — Met voorgevoegde s zijn te vergelijken mhd. smuz (nhd. schmutz) ‘modder’, ne. smut ‘vuile vlek’ (IEW 742).

De door FW 444 aangehaalde woorden nnl. dial. (veluws) möt ‘stof, fijn zand’ (achterh.), mot ‘fijne afval’, oostfri. mut ‘gruis, afval, molm’, fri. mot ‘turfmolm’, oe. mot ‘stofje, splintertje’ kunnen hierbij behoren, wanneer men zou mogen uitgaan van ‘dikke modder, veengrond, turf’ > ‘turfmolm’ > ‘fijn verdeelde stof’.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

motregen znw., sedert de 17.eeuw, evenals ’t o.znw. mot, dat oudnnl. op zichzelf ook “motregen” beteekent. Vgl. middelrijnsch mot “nevel”, zw. dial. muta “motregenen”. De oorspr. bet. van dit mot is wsch. “stof-achtige, fijne materie”: vgl. Zaansch eeke-mot “fijn gemalen eikenschors”, vel. möt “stof, fíjn zand”, achterh. mot “fijne afval” (in dgl. bett. ook elders, tot in Zuid-Ndl. toe), fri. mot “turfmolm”, oostfri. mut “gruis, afval, molm”, westf. mutten “afval”, ags. mot o. “stofje, splintertje” (eng. mote). Met ’t oog op deze laatste categorie van woorden is een grondbet. “vochtige materie” niet wsch.; een dgl. grondbet. aannemend, heeft men mot wel met ier. muad “wolk” enz. (zie modder) gecombineerd. Deze etymologie is dan alleen aannemelijk, als wij voor idg. mud- ook de bet. “week zijn” aannemen: vgl. behalve ’t materiaal bij modder nog lett. mudas “verrot zeewier”, mudêt “week, schimmelig worden”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

mot 2 v. (regen), + Oostfri. mudden = fijn regenen: verwant met smodderen.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

motreën s.nw.
Reën in baie klein en fyn druppeltjies.
Uit Ndl. motregen, 'n samestelling van mot 'fyn reën' en regen 'reën'. Reeds by Van Riebeeck (1651 - 1662).

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

motreën: sagte reën; Ndl. motregen (WNT IX 1177 m. aanh. uit vRieb: “’s avonts ’t luchjen ... met motregen”, en ’n ander uit Schou: “een geweldige mist en mot-regen onder een gemenght”); eerste lid hou wel verb. m. Ndl. mot, “fyn reën, newel”, misk. ook m. Gr. mudao, “van klammigheid drup”; verb. m. het. “stof” (by FvWvH en dVri J NEW) minder oortuigend, tensy stof hier verb. hou met ww. stuif/stuiwe.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

motregen* fijne regen 1658 [WNT]

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

meu-1, meu̯ǝ- : mū̆- ‘feucht, moderig, netzen, unreine Flüssigkeit (auch Harn), beschmutzen’, auch ‘waschen, reinigen’, mu-dlo- ‘Waschmittel’, mū̆-tro- ‘Schlamm, Sumpf’

A. Ai. mū́tra- n. ‘Harn’, av. mūθra- n. ‘Unreinigkeit, Schmutz’ (: mnd. modder usw.);
arm. -moyn ‘plongé dans’ (*mou-no-);
gr. kypr. μυλάσασθαι ‘sich waschen’, Hes. (*mū-dlo-);
mir. mūn m. ‘Harn’; mūr ‘Schlamm’;
vielleicht (?) ndl. mooi, mnl. moy, nd. moi(e) ‘schön’ (*mou-i̯o- ‘gewaschen’);
lett. maût ‘untertauchen, schwimmen, saufen’, apr. aumūsnan ‘Abwaschung’, Kausat. (Iterat.) lit. máudyti, lett. maudât ‘jemanden baden’, lit. máustyti ds.; lett. mudêt ‘weich, schimmligwerden’;
abg. myjǫ, myti ‘waschen, spülen’, mylo (urslav. čech. usw. mýdlo-) ‘Seife’;
mit. anl. s- lett. smaũlis ‘ein schmutzig gewordener’, smulêt ‘besudeln’, smulis ‘ein Schmutzfink’;
poln. klr. muł ‘Schlamm’, russ. dial. múlitь (vódu) ‘(Wasser) trüben’ (mou-lo-); Formen mit r-Suffix, bzw. r-Erw. s. unten;
aus *mu-n-d-os (-d- zur Wurzelerw. meu-d-) in der Bed. ‘gewaschen’ auch lat. mundus ‘schmuck, sauber, rein, nett’, Subst. ‘Putz der Frauen; Weltordnung, Weltall’ (nach gr. κόσμος);
B. Erweiterungen:
1. meu-d-; mud-ro- ‘munter’ (vgl. ‘feucht-fröhlich’).
ai. mudirá- m. ‘Wolke’, lex. auch ‘Frosch’; dazu ai. mṓdatē ‘ist lustig’, mṓda- m., mōdana- n. ‘Lust, Fröhlichkeit’, av. maoδanō-karana- ‘Wollust bereitend’, ai. mudita ‘froh’, av. a-hǝ̄musta- (*a-sam-musta-) ‘dessen man nicht froh werden kann, widerwärtig’, ai. mud-, mudā ‘Lust, Freude’, mudrá- ‘lustig’;
gr. μύζω (*mudi̯ō) ‘sauge’, μύδος m. ‘Nässe, Fäulnis’, μυδάω ‘bin feucht, faul’, μυδαλέος ‘feucht’ (hom. ῡ durch metr. Dehnung, wonach jünger μῡδαίνω ‘bewässere’);
lat. mundus (s. oben meu-);
mir. muad (*moudo-) ‘rein, stolz’;
mnd. mūten ‘das Gesicht waschen’, ahd. muzzan ‘putzen’, schwed. dial. muta ‘fein regnen’, ndl. mot ‘feiner Regen’; mit anl. s- engl. smut ‘Schmutzfleck’, mhd. smuz, nhd. Schmutz, mengl. smotten, smoteren ‘besudeln’;
lit. mudrùs, lett. mudrs ‘munter’ (: ai. mudrá-), lit. mùdrinti, lett. mudît ‘antreiben’.
Von einem -es-St. m(e)udes- sind abgeleitet:
Lat. mustus (*muds-to-s) ‘jung, frisch, neu’ (ursprüngl. ‘naß, feucht’); gr. μύσος (*μυδσος) n. ‘Befleckung, Makel’; μυσαρός ‘ehrlos’; air. mossach ‘unrein’ (*mud-s-āko-), cymr. mws, bret.mous ds.; ndd. mussig ‘schmutzig’; russ. múslitь ‘begeifern, besabbern’, musljákъ ‘Sabberer, unsauberer Mensch’.
2. meug-, meuk- ‘schlüpfrig’ s. unter bes. Schlagworte.
3. meu-r(o)- usw.:
Arm. mōr ‘Schmutz, Sumpf’ (*mǝu-ri-?), mrur ‘Bodensatz’ (*murur); gr. μύ̄ρω (*μυρι̯ω), μύ̄ρομαι ‘fließen lassen, weinen’, ἁλι-μῡρήεις ‘ins Meer fließend’; ob hierher μῡρίος ‘unendlich’, μύριοι ‘10.000’? lat. muria ‘Salzlake’? lit. murstu, mùrti ‘durchweicht werden’, m. Pl. mauraĩ ‘Entengrün’, lett. maũrs m. ‘Rasen’, lit. máuras ‘Schlamm’, ablaut. mùras m. ‘Schmutz’, lett. murît ‘besudeln’; russ. mur m. muráva f. ‘Wiesengras’, dial. ‘Schimmel’, múryj ‘dunkelgrau’, usw.; vgl. S. 741 mir. mūr ‘Schlamm’.
4. meus-, musós, woraus mūs, musós, Wurzelnomen ‘Moos, Schimmel’.
Ahd. ags. mos n. ‘Moos, Sumpf’, aisl. mosi m. ds., hochstufig ahd. mios, ags. mēos ‘Moos, Mies’, aisl. mȳr-r f. (*meuz-ī-) ‘Moor, Sumpf’; lit. mūsaĩ m. Pl. ‘Schimmel auf saurer Milch’, ablaut. mùsos f. Pl.; abg. mъchъ ‘Moos’ (*musos), nbulg. muchъl ‘Schimmel’; dazu vermutlich arm. mamur ‘fucus, alga, muscus, situs’ (*memus-ro-).
5. Mit formantischem Guttural: lat. muscus m. ‘Moos’; norw. dial. musk ‘Staub, feiner Regen, Dunkelheit’, dän. dial. musk ‘Schimmel’, mndl. mosch, mosse ds.; aksl.; muzga (*mouz-gā) ‘Lake, Weiher’, russ. mzgnutь ‘verderben’, mozgnutь ‘abmagern’, abg. mъžditi ‘schwächen’, russ. mozgъ ‘regnerisches Wetter’, možšitь ‘einweichen’.
6. meut-:
arm. mut’ ‘dunkel; Dunkelheit, Nebel’, mt’ar ‘dunkel’; mir. mothar ‘Dickicht, dichte Masse’, nir. ‘Sumpf’ (*mutró- =)
mnd. modder ‘Schlamm’ = md. moder ‘verfaulender Stoff, Sumpf’ (nhd. Moder, echt nhd. Essig-, Weinmutter), engl. mother ‘Hefen’ (*mutro-); engl. mud ‘Schlamm’, mnd. mudde ‘dicker Schlamm’ (holl. modde), md. mot (-tt-) ‘Torferde, Morast’ (schweiz. mott ‘Torf’), ostfries. mudden ‘beschmutzen’, muddig ‘schmutzig’, schwed. modd ‘Schneeschmutz’, dial. muddig ‘schmutzig’;
mit anl. s- mnd. afries. smudden ‘beschmutzen’, ndd. smudden ‘fein regnen’, wfläm. smodder ‘Morast’, mengl. smod ‘Schmutz’, smudderen, ndl. smodderen ‘schmutzen’, älter ndl. auch ‘schmausen’ (ursprüngl. ‘unreinlich essen und trinken’; so auch ostfries. smūs, nhd. Schmaus, älter ndl. smuisteren ‘schmausen’ und ‘beschmieren’, nd. ndl. smullen ‘schmausen’ und ‘sudeln, beschmutzen’ wohl aus *smuð-lṓn; lit. smũtnas ‘traurig’ stammt aus poln. smutny ds. (Vasmer brieflich).

WP. II 249 ff., WH. II 126 f., 130, 134, 136, Trautmann 172, 188, 190 ff., Specht Indog. Dekl. 65, 257 f.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal