Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

manuaal - (handboek; klavier van orgel; gebaar)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

manuaal zn. ‘handboek; klavier van orgel; gebaar’
Mnl. manuael ‘boek dat men bij de hand houdt’ [eind 15e eeuw; MNHWS]; vnnl. manuael ‘handboek’ [1538; MNHWS]; nnl. manuaal ‘handgreep, vaste handeling’ [1701; WNT], ‘toetsenrij van orgel, clavecimbel, piano enz.’ in vele orgels hebben 2, 3 of 4 ... manualen, welke terrasvormig boven elkander liggen [ca. 1883; WNT], ‘karakteristiek of vastliggend handgebaar’ in het manuaal van op de deur tikken [1890; Groene Amsterdammer].
Het Middelnederlandse zn. manuaal ‘handboek’ is wrsch. ontleend aan vulgair Latijn manuale ‘boekfoedraal’ en ‘handboek’, letterlijk ‘datgene wat de hand betreft’, zelfstandig gebruik van de onzijdige vorm van het klassiek-Latijnse bn. manuālis ‘betreffende de hand, met de hand’, een afleiding van manus ‘hand’ en verwant met → mondig. Zie ook → manicure, → manifest, → manipulatie, → manoeuvre. De latere betekenissen van het zn. manuaal zijn ontstaan op basis van het Latijnse bn. in betekenissen als ‘met de hand’, ‘voor de hand’, ‘geschikt voor de hand’.
Er bestond ook een bn. manuaal ‘met de hand’: vnnl. manuael [1553; Van den Werve], eenige manuale operatiën [1643; WNT Aanv. manuaal II], dat tot in de 20e eeuw nog voorkomt, bijv. in manuale bewerkingen [1959; WNT Aanv. calcul I]; dit is rechtstreeks ontleend aan het Latijnse bn. Het bn.manueel is ontleend via het Frans.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

manuaal [handboek] {manuael 1476-1500} < middeleeuws latijn manuale [handboek, liturgisch boek voor dagelijks gebruik van de priester], van manus [hand], vgl. pedaal [door de voet bediende hefboom].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

manuaal znw. o., onder invloed van lat. manus is in het nnl. de bet. ‘handgebaar’ opgekomen. Mnl. manuael bet. ‘handboek’ < fra. manuel < lat. manuale.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

manuaal znw. o. De bet. “gebaar” is in ’t Nnl. opgekomen. Oudnnl. manuael (ook Mnl. Handwdb.) = “handboek”. Van fr. manuel of lat. manuâle.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

manewales s.nw.
Koddige, stuitige, vermaaklike, vreemde of vrolike handelinge of gebeure.
Volgens Boshoff - Nienaber (1967) dalk uit gewestelike Ndl. maneuvels 'eienaardige of vreemde grimas', of dalk Ndl. manuaal 'gebaar, handgreep', of volgens Scholtz (1965) liewer uit Ndl. manualen 'gebare, handgrepe'.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

manewales: mv., “flikkers, fratse, kaskenades”; daar is gedink aan verb. m. dial. Ndl. maneuvels (uit Ndl./Fr. maneuvres in bet. “rare grimassen”), maar daar moet misk. eerder rekening gehou word m. Ndl. manuaal (soos Eng. manual, ouer manwell, uit Fr. manuel uit Lat. manualis, afl. v. manus, “hand”) in het. “gebaar, handgreep” (bv. n.a.v. manuale v. ’n orrel).

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

manuaal (Latijn manualis)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

manuaal ‘handboek; (verouderd) met de hand’ -> Indonesisch manual ‘handboek; met de hand’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

manuaal handboek 1476-1500 [HWS] <ME Latijn

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal