Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

laser - (intens, gericht monochroom coherent licht; toestel voor het produceren daarvan)

Etymologische (standaard)werken

H. Beelen en N. van der Sijs, ‘Woordsprong’, serie in: Onze Taal 2013-2021

Taser

Sinds enkele jaren werkt de Nederlandse politie met de ‘taser’, een wapen dat twee kleine pijltjes wegschiet die door middel van een draad aan het wapen verbonden blijven. Door de draad wordt een elektrische schok toegediend die de getroffen persoon voor korte tijd uitschakelt. De inzet is omstreden, onder meer vanwege mogelijke negatieve effecten op de gezondheid. Zo publiceerde Amnesty International in 2018 een rapport over tasergebruik met als titel Een mislukt experiment. Hoe komt het stroomstootwapen aan zijn naam? Het blijkt om een lange geschiedenis te gaan.
De droom om gevaarlijke tegenstanders met een gerichte straal onschadelijk te maken, is zo oud als de mensheid zelf. Volgens de Griekse mythologie slingerde oppergod Zeus bliksemschichten naar zijn tegenstanders. De Germaanse god Thor bezat een magische hamer met de naam Mjölnir, die bliksem en donder veroorzaakte als hij werd weggegooid. In 1897 liet H.G. Wells in The War of the Worlds de Martianen de aarde overvallen en vanuit torenhoge driepotige oorlogsmachines dodelijke stralen afschieten. De eerste Hollywood-film waarin een laserkanon als wapen werd gebruikt, was Goldfinger (1964), waarin James Bond vastgebonden op een metalen tafel in tweeën dreigt te worden gesneden door een ultrasterke laserstraal.

Maser
In datzelfde jaar 1964 ontvingen de natuurkundigen Charles Townes, Nikolaj Basov en Aleksander Prochorov de Nobelprijs voor hun baanbrekende ontdekkingen op het gebied van de ‘maser- en lasertechniek’. In 1953 was het Townes gelukt elektromagnetische golven te bundelen tot een coherente straal. Samen met zijn studenten bedacht hij voor deze uitvinding de naam maser, een acroniem van ‘Microwave Amplification by Stimulated Emission of Radiation’ (‘versterking van microgolven door vergroting van de straling’). Deze stralen zijn voor het menselijk oog niet zichtbaar. In de daaropvolgende jaren slaagde men erin ook lichtstralen te concentreren, die wél zichtbaar waren. Aanvankelijk werden deze superkrachtige lichtbundels ‘optical maser’ genoemd, tot in 1957 de Amerikaanse natuurkundige Gordon Gould het letterwoord laser verzon, door hem aanvankelijk nog met hoofdletters geschreven. De vijf letters staan voor ‘Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation’.
Het duurde niet lang voordat het Amerikaanse woord ook in het Nederlands in omloop raakte. In 1961 noemde het Gereformeerd gezinsblad de laserstraal een “uitvinding met verbluffende mogelijkheden”. Dat het woord inmiddels helemaal in onze taal is ingeburgerd, blijkt ook uit de nieuwvorming laseren, een werkwoord dat van het woord laser is afgeleid.

Jongensboek
De taser is uitgevonden door de Amerikaanse natuurkundige Jack Cover, die in 1970 het bedrijf Taser Systems Inc. oprichtte. De naam die hij aan het stroomstootwapen gaf, paste in de reeks maser - laser en was tegelijk zelf een nieuw acroniem. Cover was taalkundig geïnspireerd door een avontuurlijk jongensboek uit 1911, Tom Swift and His Electric Rifle. Hierin wordt verteld hoe de titelheld een geweer uitvindt dat stroomstoten afvuurt. De sterkte van de stoten kon worden gevarieerd, waardoor het wapen geschikt was om door muren heen te schieten en walvissen, olifanten, neushoorns dan wel de gevreesde rode pygmeeën te vellen. Ook kon het een lichtende bol produceren, waardoor de jacht in donker Afrika opeens een stuk veiliger werd. De letters van het woord komen overeen met de beginletters Tom A. Swift’s Electric Rifle, waarbij de initiaal A (die in het boek zelf niet voorkomt) is toegevoegd om het woord beter uitspreekbaar te maken.
In dit rijtje past ook faser, een vernederlandsing van het Engelse phaser, de benaming van allerlei kleine en grote fictieve energiestraalwapens zoals die in gebruik zijn in de science fiction-serie Star Trek. De faser wordt voor het eerst ingezet in het eerste seizoen, in de aflevering ‘Where No Man Has Gone Before’, uitgezonden in 1966. Hierin veroorzaakt kapitein Kirk met behulp van een faser een rotslawine, die zijn tegenspeler uitschakelt. Het woord phaser wordt eveneens opgevat als een acroniem, ofwel van Photon Maser ofwel van Phased Energy Rectification. Hoe dat precies zit, weten we niet, maar dat zal duidelijk worden rond 2200, als dit wapen van de toekomst volgens de Star Trek-kalender zal worden uitgevonden.

Voorlopers van de taser
Het door natuurkundige Jack Cover bedachte woord taser rijmt met opzet op eerdere uitvindingen en zet een reeks acroniemen op speelse wijze voort:
maser (1953)
laser (1957)
phaser (1966)
taser (1970)
[Beelen, Hans en Nicoline van der Sijs (2020), ‘Taser’, in: Onze Taal 11, 30]

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

laser zn. ‘intens, gericht monochroom coherent licht; toestel voor het produceren daarvan’
Nnl. laser ‘toestel voor het produceren van laserstralen’ in de boektitel Bibliografie masers en lasers [1962; Picarta], laser ‘(het produceren van) een zeker type licht(straal)’ in laser [is]... lichtversterking door gestimuleerd uitzenden van straling [1964; WNT Aanv.].
Ontleend aan Engels laser ‘toestel voor de productie van zeker type lichtstraal’, een neologisme dat in 1959 werd geïntroduceerd in een publicatie van de Amerikaanse natuurkundige Gordon Gould (1920-2005) voor het apparaat dat toen nog niet bestond, maar waarvoor hij de ideeën en toepassingen had bedacht; de eerste werkzame laser werd in 1960 gebouwd. Het woord is gevormd uit de beginletters van Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation ‘lichtversterking door gestimuleerde uitzending van straling’, een beknopte omschrijving van het natuurkundige principe waarop de laser is gebaseerd. De grondvorm van het acroniem is bedacht door de Amerikaanse natuurkundige Charles Townes (1915), die in 1955 de ontwerper en naamgever was van de maser, de Microwave Amplification by Stimulated Emission of Radiation ‘versterker voor microgolven’.
Door de zeer wijde toepasbaarheid van de laser is dit een algemeen bekend woord geworden. Andere apparaatnamen die op hetzelfde natuurkundige principe zijn gebaseerd, maar met andere elektromagnetische golflengten werken, zoals de maser en de raser (r = radio-frequency), zijn tot de vaktaal blijven behoren.
laseren ww. ‘met lasertechniek bewerken’. Nnl. het “laseren” van bepaalde kleuren (in foto's) [1994; Algemeen Dagblad], het laseren van het netvlies [1995; Gelderlander], dotteren werkt beter dan laseren (bij hartpatiënten) [1996; Volkskrant]; vooral algemeen bekend geworden als (de ogen) laten laseren ‘het hoornvlies laten behandelen met lasertechniek, zodat bril of contactlenzen overbodig worden’. Afleiding van laser.
Lit.: R. Bakker (red.) (1962), Bibliografie masers en lasers, 's-Gravenhage

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

laser [stralingsversterker] {na 1950} < engels laser, letterwoord uit Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation [lichtversterking door gestimuleerde uitzending van straling].

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

laser s.nw.
1. Proses waardeur lig versterk word deur lig te gebruik om die uitstraling van meer lig te stimuleer m.b.v. opgewekte atome of molekules. 2. Toestel waarin dié proses plaasvind en wat besonder suiwer, gekonsentreerde lig voortbring. 3. Laserskyf.
In bet. 1 en 2 uit Eng. laser (1960). In bet. 3 'n verkorting van laserskyf.
Eng. laser is 'n letternaam vir light amplification by stimulated emission of radiation.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

laser: lettn. v. Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

laser (Engels laser)

L. Koenen, R. Smits (1992), Peptalk, De Engelse woordenschat van het Nederlands

laser [lezuh] light amplification by stimulated emission of radiation: lichtversterking door opgewekt uitzenden van straling. Apparaat dat een zeer intense en heel precies gebundelde lichtstraal produceert. De straal heeft twee nuttige kanten: hij wijkt, anders dan gewoon licht, vrijwel niet uiteen, en hij kan (mede daardoor) heel veel energie (hitte) heel precies op één plekje overbrengen. Daardoor is hij geschikt om (zwak) heel precies mee te meten, en (sterk) mee te snijden of te branden. De laser wordt steeds meer toegepast, onder meer in wapens (SDI!), bij operaties en CD-spelers, en, om zijn decoratieve eigenschappen, in lichtshows.

Dateringen of neologismen

F. Bakker, E. van Ruijsendaal, P. Uljé, D. van Zijderveld, Vindpunt.nl – elektronisch doorzoekbare Woordenlijst Overbodig Engels met Nederlandse tegenhangers, uitgebreide en verbeterde voortzetting van de boekuitgaven Funshoppen in het Nederlands (2009) en Op-en-Top Nederlands (2015)

laser zn. Ontleend aan het Engels.
= priemstraal.

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

laser stralingsversterker 1964 [Aanv WNT] <Engels

J. Posthumus (1986), A Description of a Corpus of Anglicisms, Groningen

laser, plural lasers, de [ʹle:zər/s] Koenen 1974; Van Dale 1976. Compounds/derivations: laserflits, laserkanon, laser( )straal (Koenen 1974), laserwapen. Loanword from English laser n.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal