Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

kwets - (kleine blauwe pruim (Prunus domestica))

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

kwets zn. ‘kleine blauwe pruim (Prunus domestica)’
Nnl. quets [1758; WNT], kwets [1854; WNT].
Ontleend aan Middenduits Quetsche, regionale variant (zie ook → kwark en → kwarts) van Zwetsche, eerder Twetzschen [15e eeuw; Pfeifer], dat wrsch. via een vorm als *dwaskin ontleend is aan vulgair Latijn davascena, ontwikkeld uit klassiek Latijn damascēna, ontleend aan Grieks damaskēná ‘(pruimen) uit Damascus’. Zie ook → damast.
Ook via het Duits ontleend Zweeds sviskon ‘kwets’.
Ook Frans quetsche ‘kwets’ is ontleend aan het Duits. Dezelfde pruim heet in het Duits overigens ook Damaszener Pflaume. Engels damson ‘kwets’, Middelengels damascene, damasene is ontleend aan Latijn (prunum) damascēnum ‘(pruim) uit Damascus’.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

kwets [pruim] {1758} < hoogduits Quetsche < Zwetsche < middeleeuws latijn davascena = damascena; de kwets werd verondersteld uit Damascus te komen; het eng. heeft damson < latijn Damascenum prunum.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

kwets znw. v. ‘soort blauwe pruim’ < nhd. quetsche ontstaan uit zwetsche (vgl. zwits. zwätske naast rijnfrank. quekst). Dit is een leenwoord < zuidoostfra. davascena een bijvorm van het normale damascena genoemd naar Damascus, waarvandaan deze pruimsoort afkomstig is (Frings Rom-Germ. 69).

Daarentegen leidt Kluge-Mitzka 898 het woord uit gr. damáskēnon af, de naam voor de veredelde pruim uit de Pontus en dan zou dus het woord uit het Zuid-Oosten zijn opgenomen, waarop het vroege optreden in Zevenburgen en Silezië zou kunnen wijzen.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

kwets (vrucht). Nnl. ontl. uit nhd. quetsche v. (waaruit zwetsche v. > de. sveske, zw. sviskon). Dit komt sedert de 16. eeuw voor. Wellicht is het vervormd uit *dwaskin < *damaskin: “Damasceensche pruim” is een wijd verbreide naam van deze vrucht (mlat. prunum damascenum enz.).

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

kwets v. (pruim), uit Mdd. quetsche, terwijl De. svedske uit zuiver Hgd. zwetsche, beide wellicht uit *dwaskin, vervormd uit *dmaskin, damaskin = (prunum) damascenum = pruim van Damascus.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

kweps 1, zn.: kwets, Prunus domestica. Door verwisseling ts/ps uit kwets < D. Quetsche < Zwetsche < Mlat. davascena = damascena. Vgl. E. damson < Lat. damascenum prunum.

A.A. Weijnen (2003), Etymologisch dialectwoordenboek, Den Haag

kweeksen, kweetsen, kwitsen, kwetsen lijsterbessen (Groningen, Drente). Mv. van de ingweoonse vorm van kweek (= eerste deel van kwekweboom ↑).
TT IV 40-41.

kwitse lijsterbes (Groningen). = fri. kwits ‘id.’ = nhgd. quitze = wfa. kvieke = eerste element van kwekweboam ↑. De overgang van kts is ingweoons.
TT XV 154, NEW 376, Dijkhuis 578.

Thematische woordenboeken

E. Sanders (1995), Geoniemenwoordenboek, Amsterdam

Een kleine, donkere pruim die al in de vroege middeleeuwen vanuit Syrië in Europa moet zijn ingevoerd, is genoemd naar Damascus, de hoofdstad van het land van herkomst: pruim van Damas(t), damastpruim of damascener pruim. Als gevolg van een uitzonderlijke reeks woordvervormingen is een soortgelijke vrucht, met oorspronkelijk dezelfde naam, bij ons bekend onder de naam kwets. Het Nederlands heeft dit woord ontleend aan het Duitse Zwetsch(g)e, dat uiteindelijk teruggaat op het Griekse damaskènon ‘pruim uit Damascus’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

kwets pruim 1758 [WNT] <Duits

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal