Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

kruien - (een kruiwagen voortduwen)

Etymologische (standaard)werken

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

kruien* [met een kruiwagen vervoeren, over elkaar schuiven (van ijsschotsen)] {cru(i)den [duwen, drukken, opdringen, voortduwen] 1300} middelhoogduits krōten [drukken], nederduits krūden, oudengels crūdan [drukken, duwen] (engels to crowd); etymologie onbekend.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

kruien ww., mnl. crûden (sterk ww.) ‘stoten, duwen, stuwen, kruien’, oe. crūdan ‘drukken, persen (ne. crowd). Daarnaast staan mnl. crōde ‘tegenstand, moeite, hulp, troep, kruiwagen’ (vgl. nnl. dial. kroo, krooi, krood ‘troep, zooi, kruiwagen’), fri. kroade ‘kruiwagen’, oe. croda m. ‘gedrang’, nnoorw. dial. kroda ‘gewemel, menigte’, zowel als mnl. mnd. mhd. crot m. o. ‘moeite, last’, oe. gecrod ‘dichte schaar’, vgl. nog het ww. mnl. mnd. krōden, mhd. kroten ‘hinderen, lastig vallen’.

Men moet uitgaan van een bet. ‘persen, dringen’. IEW 406 neemt een idg. wt. *greut aan, waarmee hij verbindt iers. gruth ‘geronnen melk, wrongel’, wat zeer onbevredigend is. Verband met de groep van kruid is ook bezwaarlijk aan te nemen.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

kruien ww., in zijn verschillende bett. één woord. Met klankwettigen wegval van d (vgl. luier) uit mnl. crûden (sterk) “stooten, duwen, stuwen, voortschuiven, kruien” (trans. en intrans.). = ags. crûdan “drukken, persen” (eng. to crowd). Vgl. ook noorw. dial. kryda (praet. kraud) “wemelen, samenstroomen”. Met ablaut mnl. crōde v. (m.?) “tegenstand, last, moeite, hulp, troep, kruiwagen” (nog dial. kroo, krooi, krood “troep, zooi, kruiwagen”), fri. kroade “kruiwagen”, ags. croda m. “gedrang”, noorw. dial. kroda “gewemel, menigte” en ags. gecrod o. “dichte schaar”, mnl., mhd. (md.), mnd. crot m. o. “moeite, last” en ’t ww. mhd. kroten, mnd., mnl. dial. krōden “hinderen, lastig vallen”. De oorspr. bet. van de germ. basis kreuð-, kruð- was blijkbaar “dringen” (trans. en intrans.). Wellicht is deze basis identisch met de bij kruid besprokene; een betere verklaring is nog niet gegeven.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

kruien. Onzeker is de combinatie met ier. gruth ‘geronnen melk, wrongel’, maar ook die met kruid is vaag.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

kruien o.w., uit kruiden, Mnl. cruden + Ndd. kruden, Ags. crúdan (Eng. to crowd): niet verder op te sporen; de bet. zijn: dringen, stooten.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2007), Zeeuws etymologisch woordenboek: de herkomst van de Zeeuwse woorden, Amsterdam

kruwen ww.: persen na dekking, persen bij kalving. Hetzelfde woord als Ndl. kruien ‘een krui- of handwagen voor zich uit duwen’. Mnl. cruden ‘stoten, duwen’. Vgl. Oe. crûdan, E. to crowd ‘drukken, persen’.

F. Debrabandere (2005), Oost-Vlaams en Zeeuws-Vlaams etymologisch woordenboek: de herkomst van de Oost- en Zeeuws-Vlaamse woorden, Amsterdam

kruwen (W, zuidwest, ZV), kruien (oost), kroeien (oost), ww.: persen na dekking, persen bij kalving. Hetzelfde woord als Ndl. kruien 'een krui- of handwagen voor zich uit duwen'. Mnl. cruden 'stoten, duwen'. Vgl. Oe. crûdan, E. to crowd 'drukken, persen'.

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

3krui ww. Ook kruie.
1. Met 'n kruiwa, stootkarretjie of -waentjie vervoer. 2. Stadig of moeisaam voortbeweeg.
Uit Ndl. kruien (Mnl. cruden). Eerste optekening in Afr. in bet. 1 in Patriotwoordeboek (1902) in die vorm kruie.
Vgl. aankruie.

F. Debrabandere (2002), West-Vlaams etymologisch woordenboek: de herkomst van de West-Vlaamse woorden, Amsterdam

kroden (DB), ww.: kruien, voortstoten. Mnl. cruden ‘duwen, voortduwen’, Vroegnnl. kruyen, kruyden ‘trudere, protrudere, pellere, propellere’ (Kiliaan). Ndd. kruden, Oe. crûdan ‘drukken, duwen’. Vgl. kortewagen ‘kruiwagen’, kruwen 2.

kruwen 2, krujen (DB, O), krugen (O), kroeien (GG: Reningelst), ww.: in de branding wadend met sleep- of steeknet garnaal vissen (O, DB), drukken (gezegd van een paard of rund dat zich wil ontlasten, b.v. kalven) (DB, GG). Hetzelfde woord als Ndl. kruien een krui- of handwagen voor zich uit duwen’. Mnl. cruden ‘stoten, duwen’. Vgl. Oe. crûdan, E. to crowd ‘drukken, persen’. Het kruien slaat hier op het voortduwen van het net. Vgl. kortewagen. Afl. kruwer, krujer, kruger, kroeier (O) ‘strandgarnaalvisser’; samenst. kruujnet(te) ‘garnalennet’ (DB).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

kruien ‘een kruiwagen voortduwen; een molen in de wind draaien’ -> Engels dialect crowd ‘kruiwagen of fiets voortduwen’; Duits dialect kröien, krôîen, krôîn, krûîn, kreuen ‘een kruiwagen voorduwen; een molen in de wind draaien’; Deens krøje ‘een molen in de wind draaien’ (uit Nederlands of Nederduits); Sranantongo kroi ‘een kruiwagen voortduwen’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

kruien* een kruiwagen voortduwen 1300 [MNW]

kruien* over elkaar schuiven (van ijsschotsen) 1781 [WNT]

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

greut- ‘drängen, zusammendrücken; Quark = zusammengegangene Milch’

Ir. gruth (*grutus) ‘geronnene Milch, Quark’;
ags. crūdan ‘drängen’, engl. to crowd ‘(sich) drängen’, mnl. kruden, mhd. kroten ‘drängen’, ags. crod n., mhd. krot ‘Gedränge, Bedrängnis’, mengl. crudes, curdes, nengl. curds ‘Quark’.

WP. I 650.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal