Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

kraan - (vogel)

Etymologische (standaard)werken

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

kraan1* [vogel] {crane, craen 1287} middelnederduits krane, oudhoogduits kranuh (hoogduits Kranich), oudengels cran(oc) (engels crane); buiten het germ. latijn grus, grieks geranos [kraanvogel], litouws gervė [kraanvogel], welsh garan (vgl. cranberry, geranium, krambamboeli, pedigree).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

kraan 1 znw. m., gewoonlijk kraanvogel, mnl. crāne, mnd. kran, krāne, mhd. krane, oe. cran; daarnaast ohd. chranuh (nhd. kranich), oe. cranoc, cornoc. Opvallend is on. trani m. en trana v. (wisseling van t en k ook in on. tyggva naast kauwen). — gr. géranos, gall. garanos, kymr. garan ‘kraanvogel’, lit. garnỹs ‘reiger, ooievaar’, lett. gārns ‘reiger’, osl. žeravĭ, lit. gérve, lat. grūs ‘kraanvogel’, behorend tot de idg. wt. *ger ‘schor schreeuwen’ (IEW 383), waarvoor zie: kermen.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

kraan I znw. Als benaming van verschillende voorwerpen (reeds mnl. crāne m. v. “werktuig om lasten op te lichten, kraan van een vat, tootlamp, een soort kaars”) = kraan, nu gew. kraanvogel, mnl. crāne m. “kraanvogel”. Zoo genoemd naar de overeenkomst in vorm met hals of snavel van dit dier. Evenzoo laat-mhd. krane “kraan om lasten op te lichten” (nhd. kran), mnd. krān “id.”, Teuth. kraen “tap”, fr. grue “kraan, windas” e.a. Mnl. crāne m. = mhd. (md.) krane (ohd. al chranuh, -oh, -ih m., nhd. kranich), mnd. krān(e) (misschien al os. overgeleverd), ags. cran (ook cranoc; eng. crane) m., on. (met opvallende t) trana v. “kraanvogel”. Het naast verwant met kymr. garan, gr. géranos “id.”, att. Gérēn (Hes.) “wijfjeskraanvogel”, lit. garny͂s “reiger, ooievaar”, arm. kṙunk “kraanvogel”. Met andere dan n-formantia lat. grûs, serv. žȅrâv, ždrȁo, lit. gérvė “id.”. Verwantschap met de klank-aanduidende basis ger- (zie kermen) is mogelijk, maar niet meer dan dat.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

kraan I (voorwerp). On. trana v. jongere vorm naast trani m.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

kraan 1 v. (vogel), Mnl. crane, Ondd. crano + Ags. cran (Eng. crane), en met een nieuw suffix Ohd. kranuh (Mhd. kranech, Nhd. kranich) + Gr. géranos, We.. garan, Osl. žeravi (Ru. žerjav), Lit. garnỹs, gervė, Lett. dzerve; ook Lat. grus is nog verwant en verder kermen. On. trani (Zw. trana, De. trane) heeft t uit k.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

3kraan s.nw. (ongewoon)
Kraanvoël.
Uit Ndl. kraan (Mnl. crane, craen).
Eng. crane.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

kraan ‘kraanvogel’ -> Negerhollands kren ‘kraanvogel’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

kraan* kraanvogel 1287 [CG NatBl]

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

ger-2 in Schallworten, bes. für ‘heiser schreien’

A. Ai. járatē ‘rauscht, tönt, knistert, ruft’, jarā ‘das Rauschen’ (oder zu *g̑ā̆r- oder *ger-); vielleicht gargara-h ‘ein Musikinstrument’ (doch siehe auch *gal-);
alb. ngurónj ‘heulen’ (vom Wind);
anord. kǣra, kǣrða ‘eine Sache vorbringen, Klage führen, anklagen’ (von einem dehnstufigen i-St. *gēri- abgeleitet); mit Konsonantenschärfung ahd. carron ‘stridere, instrepere’ (schw. V.), cherran (st. V.) ‘schreien, knarren’, mnd. kerren, karren ‘knarren’, ags. ceorran ‘knarren’ (ceorung ‘Klage, Murren’), norw. karra ‘girren, gackern’, anord. kurra ‘knurren, murren’, kurr ‘Gemurmel, Gerücht’;
lit. gùrti ‘gellen’;

B. Hierher der Kranichname:
1. Lit. géršė ‘Kranich, Reiher’; nach Risch (briefl.) kontaminiert aus gérvė und génšė;
2. Mit Formans -en-, zum Teil mit -u- und -g- erweitert:
arm. krunk ‘Kranich’ (*geru-n-g-); vgl. unten ahd. kranuh;
gr. γέρην· γέρανος Hes., γέρανος m. ‘Kranich’ und ‘Krahn’;
gall. tarvos trigaranos (Inschr. über einem Stier mit drei Vögeln auf dem Rücken); cymr. corn.bret. garan (*gerenos) ‘Kranich’;
ahd. kranuh (-ih), ags. cranoc, cornuc, mnd. kranek m. (*grǝnug-);
ags. cran, asächs. krano, mhd. krane, nhd. Krahn (*grǝnon-) m.; dazu aisl. trani ‘Kranich’ (mit t- statt k- nach trami ‘böser Geist’);
lit. garnỹs m. ‘Reiher, Storch’ (*gor-n-i̯os); lett. gārns m. ‘Reiher’.
3. Mit Formans -ōu- : -ū-:
lat. grūs, Gen. gruis f. (später auch m.), davon gruere vom Kranichruf;
nhd. westfäl. krūne ‘Kranich’; s. unten ahd. kron;
lit. gérvė, lett. dzer̃ve, apr. gerwe f. ‘Kranich’ (*gerǝu̯i̯ā);
russ.-ksl. žeravь m. (*gerōu̯i̯os), skr. žȅrȃv, wruss. žórou̯ (Gen. žórau̯la); daneben skr. ždrȃlj (aus *žьravlь) und russ. žurávlь (Gen. žuravljá).

C. Von derselben ōu-: ǝu-: ū-Erweiterung auch ahd. krōn ‘geschwätzig’, ndd. krӧ̄len (*krauljan) ‘laut schreien’, holl. kruilen ‘rucksen, girren’, krollen ‘wie Katzen schreien’, mnd. krūschen ‘kreischen’.
Mit i-Erweiterung redupl. lat. gingrīre ‘schnattern, bes. von Gänsen’;
vielleicht (?) hierher griech. γίγγρᾱς, γίγγρος m. ‘phönizische Flöte’ usw.;
mir. grith, cymr. gryd ‘Schrei’ (*gri-tu-s), mir. grinnigud ‘grincement (des flèches)’ (*gri-n-d-);
mhd. krīschen ‘kreischen’, mnd. krīten ‘schreien, heulen’, mhd. krīen ‘scharf schreien’, nhd. kreißen, mhd. krīsten, nhd. kreisten.

D. grā- in wgerm. nord. *krā- (mit nicht zu ō gewandeltem alten ā durch neuerliche Nachahmung des a-farbigen Rabengekrächzes): ahd. krāen, nhd. krähen, mnd. kreien, ags. crāwan ds., ahd. hanacrāt ‘Hahnenschrei’, ahd. krā(w)a, krāia, nhd. Krähe, as. krāia, ags. crāwe ds., lit. grioju, russ.-ksl. grajǫ, grajati ‘krächzen’.

Mit Gutturalerweiterung:
anord. krāka ‘Krähe’, krākr ‘Rabe’, ags. *crācian, cracettan ‘krächzen (vom Raben)’, nhd. krächzen; germ. -k- aus idg. -g wegen nir. grāg ‘Gekrächz’ (*grāggo-); mnd. krakelen ‘garrire’.
Mit idg. k-: lat. grāculus ‘Dohle’, gracillō, -āre ‘gackern (von Hühnern)’;
ahd. kragil, mhd. kregel ‘geschwätzig’, ahd. kragilōn ‘schwatzen’, mhd. kragelen, kregeln ‘gackern’;
russ.-ksl. graču, grakati ‘krächzen’, grъkati ‘girren (von der Taube)’.

E. Mit formantischem -g-, und von andern Gehörseindrücken:
ai. garjati ‘tost, brüllt, brummt’;
arm. karkač ‘Lärm’;
ags. cracian, cearcian ‘erschallen’, ahd. krāhhon ‘krachen’;
lit. gìrgždžiu, girgždė́ti ‘knarren’.
Dazu vielleicht russ. gróchot ‘Lärm, Krachen, lautes Lachen’ u. dgl. als jüngere Schallnachahmung.

WP. I 591 ff., WH. I 583, 601 f., 615, 624, Specht Dekl. 48, Trautmann 87, 94.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal