Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

index - (aanwijzer; register, inhoudsopgave)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

index zn. ‘aanwijzer; register, inhoudsopgave’
Mnl. index ‘wijsvinger’ [1440-60; MNW-R]; vnnl. ook ‘alfabetisch register van namen, zaken etc.’ [1676; WNT].
Ontleend aan Latijn index, dat de algemene betekenis ‘aanwijzer’ had, en de meer specifieke betekenissen ‘aangever, wijsvinger, korte inhoudsopgave, register, catalogus’. Latijn index is een afleiding van indicāre ‘aanwijzen, bekendmaken, verraden’, een intensiefvorm bij indīcere ‘aankondigen, bepalen’, gevormd uit → in- 3 ‘in-’ en dīcere ‘zeggen’, dat verwant is met -tijgen in → aantijgen, en waaruit ook bijv.dichten 2 ‘poëzie schrijven’.
Als vingernaam is het woord in het Nederlands buiten de anatomische vaktaal volledig vervangen door wijsvinger. Het woord index ‘register’ werd, voordat het als neologisme in diverse moderne talen terechtkwam, al gebruikt in Latijnse boekwerken en is dus overgenomen uit het Neolatijn. Een speciale index is de index librorum prohibitorum ‘index van verboden boeken’, ook wel kortweg de index genoemd, een lijst van door het Vaticaan verboden boeken, die door het Concilie van Trente in de 16e eeuw werd opgesteld. In het Nederlands komt zowel het Latijnse meervoud indices als het vernederlandste indexen voor.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

index [inhoudsopgave, verhoudingscijfer, wijsvinger] {1676} < latijn index [aanwijzer, wijsvinger, opschrift, korte inhoud, lijst, catalogus], van indicere [aanzeggen, aankondigen], van in [naar, aan] + dicere [zeggen].

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

index (Latijn index)

P.H. van Laer (1964), Vreemde woorden in de sterrenkunde, 2e druk, Groningen

Index (Lat.; = aangever, kenmerk, opschrift; gen. índicis; plur. índices; < indicáre = aanwijzen). Aanwijzer, wijzer van een toestel; karakteristieke grootheid die als kenmerk kan dienen, b.v. kleurindex.

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

Index (Lat.; = aangever, kenmerk, opschrift; plur. índices-, indicáre = aanwijzen; < in- (1), + dicáre = plechtig verkondigen). Aanwijzer, wijzer (v.e. toestel); karakteristieke grootheid; b.v. kleurindex.

E.J. Dijksterhuis (1939), Vreemde woorden in de wiskunde

Index (< Lat. index = aanwijzer). Math. 1) In lett. bet.: ieder teken, dat ter onderscheiding aan een symbool wordt toegevoegd. 2) Kenmerkend getal. Vb. Index van een logarithme; punt-index van een enkelvoudig oneindig stelsel rechten in een plat vlak = aantal rechten van dat stelsel door een gegeven punt. 3) In den zin van exponent (waarmee het taalkundig gelijkwaardig is) in: index van een getal a voor een priemgetal p.

T. Pluim (1922), Wetenswaardig allerlei: bijdragen tot algemeene kennis voor studeerenden bijeenverzameld door T. Pluim, Groningen

Index (Lat.: aanwijzer, register). Een inhoudsopgave van een boek noemt men in het algemeen een index. Doch meer in het bijzonder verstaat men in de R.-Kath. kerk onder dit woord de lijst van verboden boeken. Bij Pauselijk besluit – gehoord de desbetreffende congregatie (zie “Cardinaal”) – worden de boeken aangewezen, welke door de geloovigen niet mogen gelezen worden zonder speciale toestemming der geestelijke overheid.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

index ‘inhoudsopgave; verhoudingscijfer’ -> Indonesisch indéks ‘inhoudsopgave; verhoudingscijfer’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

index inhoudsopgave, verhoudingscijfer 1676 [WNT belasting] <Latijn

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal