Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

imperiaal - (bagagerek op auto)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

imperiaal zn. ‘dakrek’
Nnl. eenen jinperiael overtrecken ‘een overtrek maken voor de hemel van een bed’ [1780; Lievevrouw-Coopman I, 569], imperiaal ‘de bovenkant (hemel) van een bed of koets’ [1824; Weiland], ‘het van zitplaatsen voorziene bovendeel van een reiskoets’ [1872; van Dale], impériale ‘plaats boven op een rijtuig om er de bagage op te plaatsen’ [1906; Baale], imperiaal ‘id.’ [1914; van Dale].
De huidige betekenis is uitsluitend in het Nederlands ontwikkeld; in de oudere betekenis is het woord ontleend aan Frans impériale ‘bovenkant van een voertuig waar passagiers op kunnen zitten’ [1648; Rey], een figuurlijke uitbreiding bij de oudere betekenis ‘dak van een hemelbed’ [1589; Rey], verkorting van lit à l'impériale ‘bed met overkapping’ [1566; Rey]. Het bn. impérial betekent ‘keizerlijk’, zie → imperium, en deze naam voor een type bed berust op de vormovereenkomst met een keizerlijke kroon.
Voertuigen die gebruikt werden voor openbaar vervoer, zoals postkoetsen en omnibussen, waren van een imperiaal voorzien waarop ook passagiers plaats konden nemen. Nu wordt een Nederlandse imperiaal uitsluitend voor bagage gebruikt; het corresponderende Franse woord is porte-bagages.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

imperiaal2 [bagagerek op auto] {1832 als ‘bovenkant van een diligence’} < frans impériale [rek op rijtuig (16e-eeuws)] < latijn imperialis [keizerlijk] (vgl. imperium); zo genoemd omdat zij bovenop is geplaatst. De verbinding imperiaal papier < frans impérial (zn.) [papier van groot formaat].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

imperiaal znw. o. v. ‘zitgelegenheid op diligence of autobus; bak voor bagage op rijtuigen en auto’s’ < fra. impériale; vermoedelijk een schertsende naam wegens de hoogte van de plaats, vgl. lat. imperialis ‘keizerlijk’.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

imperiaal znw. Nnl. uit fr. impériale, dat nu in de bet. “imperiaal” verouderd is.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

epreal, zn.: sikje. Fr. impériale ‘sikje’ < barbe à l’impériale, naar het sikje van de Franse keizer Napoleon III (1852-1870). Vandaar ook napoleon(netje) ‘sikje’.

F. Debrabandere (2005), Oost-Vlaams en Zeeuws-Vlaams etymologisch woordenboek: de herkomst van de Oost- en Zeeuws-Vlaamse woorden, Amsterdam

imperiaal (G), zn. m.: hemel van een bed. 1780 eenen jinperiael overtrecken met bleeckroodt gedaemt lijnwaet, Gent (LC). Fr. impériale 'idem'< 1566 lit à l'impériale 'bed met een hemel in de vorm van een keizerskroon, bekroond bed'. Fr. bn. impérial 'keizerlijk'.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

imperiaal bagagerek op voertuig 1832 [WEI] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal