Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

huls - (omhulsel, koker)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

huls zn. ‘omhulsel, koker’
Vnnl. huls ‘peul, zaadhuis’ [1542; Dasypodius]; nnl. huls metaforisch ook ‘omhulling van munitie’ [1851; Bomhoff NE].
Afleiding met een oud achtervoegsel van de stam van het werkwoord → hullen. Zie ook → holster.
Met hetzelfde achtervoegsel ohd. hulisa ‘peul, zaadhuis’ (nhd. Hülse; hieraan ontleend: nzw. hylsa, nde. hylse); afgeleid van pgm. *huljan- ‘bedekken, omhullen’. Zonder achtervoegsel oe. hulu ‘peul’ (ne. hull).

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

huls* [koker] {hulse [huls, peul] 1573} oudhoogduits hulisa, gotisch hulistr [hulsel] → holster, hullen.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

huls znw. v., in de 17de eeuw < nhd. hülse, vgl. ohd. hulisa, hulsa ‘bedekking, huls’. Met andere formatie oe. hulu v. ‘huls, bedekking’ en got. hulistr o. ‘hulsel, bedekking’ (zie ook: holster). — Zie verder: hullen en helen.

Het suffix is -usjō, -isjō dat voor namen van gereedschappen gebruikt werd, zoals got. aqizi ‘bijl’, jukuzi ‘juk’. — Zie ook: brits.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

huls znw., sedert Kil. = ohd. hulisa, hulsa (nhd. hülse) v. “bedekking, huls”. In ’t Mnd. de afl. hulsen “van de huls ontdoen”. Vgl. ags. hulu v. “huls, bedekking” (eng. hull), got. hulistr o. “hulsel, bedekking”; nog andere vormen bij holster. Vgl. voor ’t s-formans lat. color “kleur” (oorspr. “bedekking”, vgl. oi. várṇa- in beide bett.). Verwant met helen II, hullen. Voor de bet. vgl. nog gr. koleós, kouleón (*kolewo-) “scheede”, ier. colum “huid”. Of lat. culleus “zak” als *el-s-ejo- hierbij hoort, is onzeker.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

hulze v., + Ohd. hulsa (Mhd. en Nhd. hülse): een afleid. van helen met den stamgraad van hul.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2011), Limburgs etymologisch woordenboek: de herkomst van de woorden uit beide Limburgen, Zwolle

dols, zn.: peul. Door agglutinatie van het lidwoord de uit d’hols ‘de huls’. D. Hülse ‘peul, dop’.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

huls I: bedekking, koker, omhulsel; Ndl. huls (sedert Kil) wsk. uit Hd. hülse, verb. m. Eng. hull en Gr. koleos, kouleon, “skede” (vgl. WAT s.v. huls1).

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

huls (Duits Hülse)
Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

huls koker 1542 [Claes Tw. 12] <Duits

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

k̑el-4 ‘bergen, verhüllen’, k̑oli̯ā, eli̯ā, k̑ēlā f., k̑elos- n. ‘Verhüllung, Versteck’

Ai. śaraṇá- ‘schirmend’, n. ‘Schirm, Schutzdach, Hütte’, śárman- n. ‘Schirm, Schutzdach, Decke, Obhut’ (: nhd. Helm), dehnstufig (wie lat. cēlō, cella, ahd. hāli) śā́la f. ‘Hütte, Haus, Gemach’, śālá- m. ‘Einfriedung, Hecke’, śālīna- ‘verlegen’ (*versteckt); sehr unsicher ai. śāṭa-m., śāṭī f. ‘Tuch, Binde’;
gr. καλῑά: ‘Hütte, Scheune, Nest’; κόλυθρος m. ‘Sack, Tasche’; hom. κολεόν, metrisch gedehnt κουλεόν, att. κολεός ‘Scheide’ (*κολεϝός; unklar lat. culleus ‘Ledersack’, woraus russ. kulь, poln. kul ‘Sack’, daraus wieder lit. kulìs ds., kulìkas, apr. kuliks ‘Beutel’); mit Labialerw. καλύπτω ‘umhülle, verberge’, καλύβη ‘Obdach, Hütte’, κέλῡφος n. ‘Schale, Hülse’; Labial zeigt auch das wohl verwandte mhd. hulft ‘Köcher’ (s. unten);
lat. *cĕlō (= air. celim, ahd. helan) in occulō, -ere ‘verbergen’; color, -ōris ‘Farbe’ (arch. colōs, eigentlich ‘Hülle, Außenseite’); dehnstufig cēlō, -āre ‘verhehlen, verbergen’, nominal cella ‘Vorratskammer, Kammer, Zelle’ (wohl mit Konsonantenschärfung für *cēlā = ai. śālā); schwundstufig clam ‘heimlich’ (Akk. eines *clā), clandestīnus ‘geheim’ aus *clam-de; auch osk. kaíla ‘cellam’ (*kaljā);
cilium (seit Plinius) ‘Augenlid, bes. das untere’ und das ältere supercilium ‘oberes Augenlid’ wohl aus *super-keliom ‘die obere Decke’;
air. celim ‘verberge’, cymr. celu ‘verbergen’, air. cuile ‘Keller, Magazin’ und ‘Küche’ (nicht aus lat. culīna, aber in der Bed. davon beeinflußt), mir. luid ar cel ‘obiit’, eigentlich ‘fuhr zur Hölle’; mir. cul ‘Schutz’, culaid ‘Hülle’ (*colu-), wohl auch colum, Dat. Pl. colomnaib ‘skin, hide’ und cuilche ‘Mantel’ (*kolikiā); mir. clithar m. ‘Schutz’ (*k̑l̥-tu-ro-);
ahd. as. ags. helan ‘verbergen’, woneben von einem Aoristpräsens -hulan, got. hulundi f. ‘Höhle’ (*k̑el̥ntī ‘die Bergende’), got. huljan, anord. hylja, ahd. hullen ‘verhüllen’, wovon mit germ. Suff. -stra-, got. hulistr n. ‘Hülle, Decke’, anord. hulstr ‘Futteral’; auf einem alten-es-St. (s. lat. color) beruhen hingegen wohl mhd. hulst f. ‘Decke, Hülle’ und mnd. hulse, ahd.hulsa, hulis ‘Hülse’ (ags. helustr, heolstor ‘Hülle, Schlupfwinkel, Dunkel’ mit germ. Suffixablaut oder allenfalls mit idg. *k̑elu-); vgl. in ähnlicher Bed. ags. hulu f. ‘Schale, Hülse’, ahd. helawa, helwa ‘Haferspreu’, schwed. dial. hjelm m. ds., ahd. hala ‘Hülle, Schale’; got. hilms, ahd. as. ags. helm ‘Helm’, anord. hjalmr ds., ags. helm auch ‘Beschützer’ (: ai. śarman-; das Wort ist übers Slav. ins Balt. gewandert: lit. šálmas ‘Helm’ usw.); got. halja, ahd. hella, as. hellia, ags. hell f. ‘Unterwelt, Hölle’, anord. hel ‘Todesgöttin’ aus *halja-, idg. *k̑oli̯o-, vgl. finn.-ugr. Koljo ‘Unterweltsdämon’; nach Szadrowsky (PBrB. 72, 221 ff.) soll germ. *haljō ‘die Hehlende, das Totenreich’ schon früh mit *halljō(n) ‘Steinplatte’ (zu got. hallus ‘Fels’) zusammengeflossen sein; s. auch unter (s)kel- ‘spalten’; ahd. as. halla, ags. heall ‘Наllе’, anord. hǫll f. ‘großes Haus’ (*kolnā); norw. hulder (Partiz. Pass. f. *hulþī), hulda ‘Waldelfe’, nhd. Frau Holle;
dehnstufig ahd. hāla ‘das Verbergen’, mhd. hǣle ‘Verheimlichung’, anord. hǣli n. ‘Versteck’, ahd. hāli ‘verhehlend, verhohlen’.
Mit Labialerw.: mhd. hulft, holfte, hulfe, hulftr ‘Köcher’, mnd. hulfte ds. (: καλύπτω); vgl. auch k̑lep-.

WP. I 432 f., WH. I 195 ff., 214 f., 226 f.; J. Loth RC. 42, 88 f.s. auch unter k̑lep- ‘verheimlichen’.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal