Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

hullen - (wikkelen, bedekken, omgeven)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

hullen ww. ‘wikkelen, bedekken, omgeven’
Mnl. hullen (zeldzaam) ‘bedekken, inwikkelen’ bijv. in dan salmen den pot wel hullen ‘dan moet men de pot goed inpakken, met isolerend materiaal omwikkelen’ [1351; MNW-R], heel zelden ook figuurlijk ‘verbergen’, in want vorwaerde dat es scult hoe datment set ofte hult ‘want belofte maakt schuld, hoe men het ook stelt of verhult’ [1340-60; MNW-R]; vnnl. hullen ‘het hoofd bedekken of optooien’ [1599; Kil.], ‘(iemand) opschikken, sieren, tooien’ [1625; WNT]; ook al vroeg overdrachtelijk in nu heeft my God met gratien ghehult [ca. 1550; WNT]. Ouder, maar ook in het mnl. nog zeldzaam, is de afleiding met het voorvoegsel → ver- verhullen ‘bekleden’ [1300-50; MNW-R]; vnnl. ‘(het hoofd) bedekken’ [1526; WNT]; nnl. ‘verbergen’ [1793; WNT].
Gezien de zeldzame oude attestaties en gezien de betekenis mogelijk in het Vroegnieuwnederlands afgeleid van mnl. hulle ‘foedraal, opbergzak’ [1285; CG I, 1016], ‘hoofddoek, kap’ [1300-50; MNW]. Voor het Middelnederlandse werkwoord hullen en de afleiding verhullen kan men wel aannemen dat die een rechtstreekse voortzetting zijn van een oud werkwoord, zoals dat in de andere Oudgermaanse talen voorkomt. Dat werkwoord is ablautend verwant met → helen 2 ‘gestolen goederen verkopen’ (oorspr. ‘verbergen’), een oude afleiding van dezelfde stam is → huls.
Os. -hullian; ohd. hullen (nhd. hüllen); me. hilen, hulen ‘bedekken’ (< on.; ne. dial. hill); on. hylja (nzw. hölja); got. huljan; < pgm. *huljan-, ablautend (nultrap) verwant met pgm. *helan- ‘verbergen’, waarbij nnl.helen 2.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

hullen* [wikkelen in] {1330} oudhoogduits hullen, oudsaksisch hullian, oudnoors hylja, gotisch huljan; ablautend bij helen2.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

hullen ww., mnl. hullen ‘hullen, verbergen’, os. hullian, ohd. hullen (nhd. hüllen), ofri. hella, on. hylja, got. huljan. — Zie: helen en hol.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

hullen ww., mnl. hullen “hullen, verbergen”. = ohd. hullen (nhd. hüllen), os. hullian (in samenst.), ofri. hella (in samenst.), on. hylja, got. huljan “id.”. Evenals hol ablautend met helen.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

hullen o.w., : z. hul.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

hullen, ww.: mest in de grond werken. Ook inhullen. Vgl. Ovl. hullen aanaarden’. Afl. van hul ‘hoogte’ (zie hulten…) of Mnl. hullen ‘bedekken’, D. hüllen ‘bedekken, verhullen’, Oe. hylian, On. hylja, Zw. hölja, Got. huljan, ablautend naast helen ‘verbergen’. Idg. *kel- ‘bergen, verhullen’, in Lat. celare. Mnl. hulle ‘hul, kap, deksel’, D. Hülle ‘bedekking’.

F. Debrabandere (2005), Oost-Vlaams en Zeeuws-Vlaams etymologisch woordenboek: de herkomst van de Oost- en Zeeuws-Vlaamse woorden, Amsterdam

hullen 1 (ZO), ww. dekken. Mnl. hullen 'bedekken', D. hüllen 'bedekken, verhullen', Oe. hylian, On. hylja, Zw. hölja, Got. huljan, ablautend naast helen 'verbergen'. Idg. *kel- 'bergen, verhullen', in Lat. celare. Mnl. hulle 'hul, kap, deksel', D. Hülle 'bedekking'. Ndl. 1715 welcken corf of pander eenen scheel oft hulle op hadde, Gent (LC).

hullen 2 (ZO), ww.: aanaarden. Afl. van hul (zie i.v.).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

hullen ‘wikkelen in’ -> Frans dialect houller ‘bedekken (een gebouw met pannen, leien)’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

hullen* wikkelen in 1330 [MNW]

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

k̑el-4 ‘bergen, verhüllen’, k̑oli̯ā, eli̯ā, k̑ēlā f., k̑elos- n. ‘Verhüllung, Versteck’

Ai. śaraṇá- ‘schirmend’, n. ‘Schirm, Schutzdach, Hütte’, śárman- n. ‘Schirm, Schutzdach, Decke, Obhut’ (: nhd. Helm), dehnstufig (wie lat. cēlō, cella, ahd. hāli) śā́la f. ‘Hütte, Haus, Gemach’, śālá- m. ‘Einfriedung, Hecke’, śālīna- ‘verlegen’ (*versteckt); sehr unsicher ai. śāṭa-m., śāṭī f. ‘Tuch, Binde’;
gr. καλῑά: ‘Hütte, Scheune, Nest’; κόλυθρος m. ‘Sack, Tasche’; hom. κολεόν, metrisch gedehnt κουλεόν, att. κολεός ‘Scheide’ (*κολεϝός; unklar lat. culleus ‘Ledersack’, woraus russ. kulь, poln. kul ‘Sack’, daraus wieder lit. kulìs ds., kulìkas, apr. kuliks ‘Beutel’); mit Labialerw. καλύπτω ‘umhülle, verberge’, καλύβη ‘Obdach, Hütte’, κέλῡφος n. ‘Schale, Hülse’; Labial zeigt auch das wohl verwandte mhd. hulft ‘Köcher’ (s. unten);
lat. *cĕlō (= air. celim, ahd. helan) in occulō, -ere ‘verbergen’; color, -ōris ‘Farbe’ (arch. colōs, eigentlich ‘Hülle, Außenseite’); dehnstufig cēlō, -āre ‘verhehlen, verbergen’, nominal cella ‘Vorratskammer, Kammer, Zelle’ (wohl mit Konsonantenschärfung für *cēlā = ai. śālā); schwundstufig clam ‘heimlich’ (Akk. eines *clā), clandestīnus ‘geheim’ aus *clam-de; auch osk. kaíla ‘cellam’ (*kaljā);
cilium (seit Plinius) ‘Augenlid, bes. das untere’ und das ältere supercilium ‘oberes Augenlid’ wohl aus *super-keliom ‘die obere Decke’;
air. celim ‘verberge’, cymr. celu ‘verbergen’, air. cuile ‘Keller, Magazin’ und ‘Küche’ (nicht aus lat. culīna, aber in der Bed. davon beeinflußt), mir. luid ar cel ‘obiit’, eigentlich ‘fuhr zur Hölle’; mir. cul ‘Schutz’, culaid ‘Hülle’ (*colu-), wohl auch colum, Dat. Pl. colomnaib ‘skin, hide’ und cuilche ‘Mantel’ (*kolikiā); mir. clithar m. ‘Schutz’ (*k̑l̥-tu-ro-);
ahd. as. ags. helan ‘verbergen’, woneben von einem Aoristpräsens -hulan, got. hulundi f. ‘Höhle’ (*k̑el̥ntī ‘die Bergende’), got. huljan, anord. hylja, ahd. hullen ‘verhüllen’, wovon mit germ. Suff. -stra-, got. hulistr n. ‘Hülle, Decke’, anord. hulstr ‘Futteral’; auf einem alten-es-St. (s. lat. color) beruhen hingegen wohl mhd. hulst f. ‘Decke, Hülle’ und mnd. hulse, ahd.hulsa, hulis ‘Hülse’ (ags. helustr, heolstor ‘Hülle, Schlupfwinkel, Dunkel’ mit germ. Suffixablaut oder allenfalls mit idg. *k̑elu-); vgl. in ähnlicher Bed. ags. hulu f. ‘Schale, Hülse’, ahd. helawa, helwa ‘Haferspreu’, schwed. dial. hjelm m. ds., ahd. hala ‘Hülle, Schale’; got. hilms, ahd. as. ags. helm ‘Helm’, anord. hjalmr ds., ags. helm auch ‘Beschützer’ (: ai. śarman-; das Wort ist übers Slav. ins Balt. gewandert: lit. šálmas ‘Helm’ usw.); got. halja, ahd. hella, as. hellia, ags. hell f. ‘Unterwelt, Hölle’, anord. hel ‘Todesgöttin’ aus *halja-, idg. *k̑oli̯o-, vgl. finn.-ugr. Koljo ‘Unterweltsdämon’; nach Szadrowsky (PBrB. 72, 221 ff.) soll germ. *haljō ‘die Hehlende, das Totenreich’ schon früh mit *halljō(n) ‘Steinplatte’ (zu got. hallus ‘Fels’) zusammengeflossen sein; s. auch unter (s)kel- ‘spalten’; ahd. as. halla, ags. heall ‘Наllе’, anord. hǫll f. ‘großes Haus’ (*kolnā); norw. hulder (Partiz. Pass. f. *hulþī), hulda ‘Waldelfe’, nhd. Frau Holle;
dehnstufig ahd. hāla ‘das Verbergen’, mhd. hǣle ‘Verheimlichung’, anord. hǣli n. ‘Versteck’, ahd. hāli ‘verhehlend, verhohlen’.
Mit Labialerw.: mhd. hulft, holfte, hulfe, hulftr ‘Köcher’, mnd. hulfte ds. (: καλύπτω); vgl. auch k̑lep-.

WP. I 432 f., WH. I 195 ff., 214 f., 226 f.; J. Loth RC. 42, 88 f.s. auch unter k̑lep- ‘verheimlichen’.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal