Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

gunnen - (veroorloven, toestaan)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

gunnen ww. ‘veroorloven, toestaan’
Onl. gonnen in of mir iz got gegunde ‘als God het mij zou gunnen’ (tekst vertoont Duitse invloed) [1151-1200; Reimbibel]; mnl. het es menehgen man groet ere gesciet jder (l. dier) hem got gonste ‘menig mens is grote eer geschied die God hem gunde’ [1260-80; CG II, Rein.G]; omdat soes hem wel jonste ‘omdat zij het hem wel gunde’ [1280; CG I, 527].
Afleiding van het reeds lang verouderde werkwoord onnen ‘veroorloven, toestaan’ (zie onder) met het voorvoegsel → ge- (sub f).
Os. giunnan (mnd. gunnen); ohd. giunnan, gunnan, gunnen (mhd. gunnen; nhd. gönnen); nfri. gunne; oe. giunnan; nzw. gynna (< mnd. günnen); < pgm. *gi-unnan-. Zonder voorvoegsel os. unnan; ohd. unnan (mhd. unnen); oe. unnan; on. unna (nzw. unna); < pgm. *unnan-.
Onnen is wrsch. verwant met Grieks onínánai ‘bevoordelen’; n.a.v. Myceense vormen kan een pie. vorm *h3enh2- worden gereconstrueerd, maar de verdere verklaring is onduidelijk.
Het werkwoord onnen is al in het Oudnederlands overgeleverd in de runeninscriptie van Bergakker: ann ‘ik geef’ of ‘hij geeft’ [ca. 475; Quak 1999]; mnl. vnnen ‘gunnen’ [1240; Bern.], dis onne ons got die melde uader ‘dit moge God de milde vader ons gunnen’ [1265-70; CG II, Lut.K]; tis recht dat men hem wat goets an ‘men gunt hem terecht iets goeds’ [ca. 1480; MNW]. Kiliaan geeft in zijn edities van 1574 en 1588 wel jonnen (gekarakteriseerd als Vlaams) en gunnen (gekarakteriseerd als Duits), maar onnen komt er niet in voor. In zijn editie van 1599 vermeldt hij onnen als nevenvorm van ionnen. Waarschijnlijk was het ww. onnen in zijn tijd al compleet vervangen door jonnen en gonnen.
Lit.: A. Quak (1999), ‘Zu den Runenformen der Inschrift von Bergakker’ in: Pforzen und Bergakker: Neue Untersuchungen zu Runeninschriften (Historische Sprachforschung, Ergänzungsheft 41), Göttingen, 174-178; B. Mees (2002), ‘The Bergakker Inscription and the beginnings of Dutch’, in: ABäG 56, 23-26

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

gunnen* [verlenen, niet benijden] {gunnen, gonnen 1260-1280} oudsaksisch, oudhoogduits giunnan, oudengels geunnan, oudnoors unna; buiten het germ. zijn geen verwanten gevonden.

jonnen* [verlenen, niet benijden] {ionnen 1285} nevenvorm van gunnen.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

gunnen ww., mnl. gonnen, gunnen, jonnen, samengetrokken uit ghe-onnen ‘gunnen, geven, toestaan, gunstig gezind zijn,’ os. gi-unnan, ohd. gi-unnan, oe. ge-unnan, met het voorv. gi- gevormd van mnl. onnen, os. ohd. oe. unnan, on. unna ‘liefhebben, gunnen’, een praeterito-praesens. — Misschien te verbinden met gr. prosēnḗs (< -ansḗs) ‘vriendelijk’, indien wij germ. unn- < unz- verklaren mogen (IEW 47). — Zie: gunst.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

gunnen ww., mnl. gonnen, gunnen, jonnen, ook nog gheonnen “gunnen, geven, toestaan, gunstig gezind zijn”. = ohd. gi-unnan “gunnen, vergunnen, toestaan” (nhd. gönnen), os. gi-unnan “gunnen”, ags. ge-unnan “gunnen, geven, toestaan”. Samenstelling van het synonieme mnl. onnen, ohd. unnan, os. *unnan, ags. unnan = on. unna “liefhebben, gunnen”, verbum praeterito-praesens.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

gunnen. Daar got. ansts nauwkeurige correspondenten in alle ogm. diall. heeft, moet dit woord toch wel opgevat worden als *ans-ti- en zal de germ. verbaalstam ann-, unn- op *anz-, *unz- berusten. Ablautsverhouding tot genezen is niet wsch., wel kan gr. hap-ēnḗs ‘onvriendelijk’ (te vergelijken met ohd. abanst, abunst: zie afgunst), pros-ēnḗs ‘vriendelijk’ verwant zijn (<*-ansēs).

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

gunnen o.w., Mnl. gonnen, jonnen, Os. giunnan + Ohd. id. (Mhd. gunnen, Nhd. gönnen), Ags. geunnan: met præfix ge- en het præterito-præsens Os. *unnan, Ohd. id., Ags. id., On. unna; verder verwantschap onzeker.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2011), Limburgs etymologisch woordenboek: de herkomst van de woorden uit beide Limburgen, Zwolle

onnen, ww.: gunnen. Mnl. onnen ‘gunnen’, Ohd. unnan, Oe. unnan, On. unna ‘liefhebben, gunnen’. Gunnen, Mnl. gonnen < ghe-onnen, Os., Ohd. gi-unnan, D. gönnen, Oe. ge-unnan.

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

jonnen, ww.: gunnen. Mnl. jonnen, Vnnl.1575 ghejont ende ghegheven heeft (Debrabandere 2002), 1599 onnen, ionnen ‘favere’ (Kiliaan). Wvl. jeunen, junnen. Var. van gunnen, gonnen < ge-onnen. Ohd. gi-unnan, Ndd. günnen, D. gönnen, Oe. ge-unnan. Zie ook onnen.

onnen, ww.: gunnen. Mnl. onnen ‘gunnen’, Vnnl. onnen, ionnen ‘favere’ (Kiliaan). Ohd., Os., Oe. unnan, On. unna ‘gunnen’. Ndl. gunnen < ge-unnen. Zie ook jonnen.

A.A. Weijnen (2003), Etymologisch dialectwoordenboek, Den Haag

onnen gunnen (Belgisch-Limburg, Hageland). = mnl. onnen ‘id.’ = ohgd., os., oeng. unnan ‘id.’, ono. unna ‘id.’. Klbr. jonnen ‘id.’ en nl. gunnen zijn ervan afgeleid met het voorvoegsel ge-. ~ ansts ‘gunst’. Typisch germ. ww. Misschien ~ gr. prosēnēs ‘vriendelijk’.
Staelens 166, Tuerlinckx 428, Rutten 158, EW 158, IEW 47 (gewaagde verdere etymologie).

F. Debrabandere (2002), West-Vlaams etymologisch woordenboek: de herkomst van de West-Vlaamse woorden, Amsterdam

jeunen, junnen, ww.: gunnen; wederk. vermaak vinden in, zich goed voelen, zich amuseren. Jeunen/jonnen, var. van gunnen/gonnen < ge-onnen. Mnl. gonnen, gunnen, jonnen. 1575 ghejont ende ghegheven heeft, Kortrijk (OWW). Ohd., Os. gi-unnan, Mhd. gunnen, gunnen, Ndd. gunnen, D. gönnen, Oe. ge-unnan. Afl. met w. ge-van Ohd., Os. Oe. unnan, Mnl. onnen. De Wvl. wederk. bet. < ‘zich iets gunnen, zich een genoegen gunnen’.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

gunnen ‘verlenen’ -> Negerhollands gun ‘verlenen, toestaan’; Papiaments † gun ‘toewensen’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

gunnen* verlenen 1260-1280 [CG II1 Rein. G]

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

ans- ‘wohlgeneigt, günstig sein’

Got. ansts f., ahd. anst und (tiefstufig) unst, mhd. gunst aus *ge-unst, ags. ēst ‘Gunst, Gnade’, anord. ōst, ǭst ‘Gunst, Liebe’, ahd. abanst, abunst, as. avunst, ags. æfest ‘Abgunst, Ungnade’; mhd. gund m. ‘Gunst’, anord. ǫf-und f. ‘Ungnade’; Präteritopräsens ahd. an, unnum (Inf. unnan, Prät. onsta, onda) ‘gönnen’ (gi-unnan), as. ags. unnan ‘gönnen, einräumen, wünschen’, anord. unna (ann, unnom, Prät. unnan aus *unþa) ‘lieben, gönnen, einräumen’. un-nu-m (aus *unz-nu-m-) ist ein altes Präs. der neu-, nu-Klasse, wozu der neue Sg. ann. Wer die Wz. als germ. an-, un- ansetzt, hat in ansts die Suffixverbindung-s-ti- zu sehen (s. Brugmann Grdr. II2 2, 437), während mhd. gund, an. ǫfund das einfachere -ti- enthielten. Doch ist wegen des gemeingerm. *anst(s) die Wz. wohl als germ. ans-, uns- anzusetzen (Kluge ZfdtWtf. 9, 317, Brugmann Grdr. II2 3, 332), unnum mithin aus *unz-num (idg. *n̥s-nu-me) entstanden, wonach dann Sg. ann, und das neue schwache Prät. *un-þa (ahd. onda, anord. unna) neben ahd. onsta, as. gi-onsta; auch mhd. gund, anord. ǫfund (Suffix -ti-) sind dann Neuschöpfungen nach dem s-los gewordenen unnum, unnan.
Auch gr. προσ-ηνής ‘freundlich’, ἀπ-ηνής ‘unfreundlich, hart’ (: ab-unst) ist am wahrscheinlichsten = *προσ-, ἀπ-ανσής (s. Brugmann aaO.).
In abweichender formaler Beurteilung bezieht Bechtel Lexil. 49 gr. -ᾱνής auf ein neutr. Subst. *ănos, dessen suffixale Tiefstufe dem germ. *an-s-ti- zugrunde liege.

WP. I 68, Feist 53.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal