Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

gram - in de uitdrukking zijn gram halen

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

gram 3 zn. ‘genoegdoening’
Vnnl. granje, grande ‘rechtmatig aandeel’ [17e eeuw; WNT]. Nu alleen in de uitdrukking zijn gram halen ‘genoegdoening verkrijgen, zich wreken’. Oude attestaties daarvan zijn: zijn grande halen “den lust om zich te wreken bevredigen, zijn moed koelen”, hij kan zijn grande niet krijgen, “hij is vol machtelooze woede” [beide 1898; van Dale], hij kan zijn gram niet halen ‘hij kan zijn woede niet koelen, hij is vol machteloze woede’ [1914; van Dale], zijn gram halen ‘genoegdoening verkrijgen’ [1974; Koenen].
Door volksetymologische invloed van → gram 2 ‘boosheid’ ontstaan uit ouder granje, grande, ontleend aan Frans garant, ouder garand ‘waarborg, borg’, zie → garantie.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2011), Limburgs etymologisch woordenboek: de herkomst van de woorden uit beide Limburgen, Zwolle

grant, gerang, zn.: deel, portie, contingent, recht. Uit Fr. garant ‘waarborg, garantie, zekerheid’, waaruit ook Mnl. garant ‘borg’. Ook Ndl. (vero.) aan zijn garant komen ‘genoeg krijgen, krijgen wat je toekomt’; eveneens (gew.) zijn gram halen ‘bij iemand genoegdoening krijgen’ < grant ‘het iemand toekomende deel’ < garant (De Coster). Afl. granten, grantjen ‘laten merken dat je ergens aanspraak op maakt; bedelen’.

Thematische woordenboeken

C.H.Ph. Meijer (1919), Woorden en uitdrukkingen verklaard door Dr. C. H. Ph. Meijer, Amsterdam

Grant (Zijn) halen, voldoening krijgen, zijn wraaklust koelen, van mlat. grantum, uit lat. credentia, langs de vormen creantia, creantum, craantum, cranium (zie N. Wdb. op Granje). Door volksetymologie wel vervormd tot zijn gram (toorn) halen. Bij Bredero vindt men den vorm granje = ruime keuze: “Ick gheefje schier de granje Komt koopt nu Krenten, Mangelen enz.” (2, 41). Heinsius, Verm. Avonturier I, 303: “Syn Bestevaer (heeft) nog drie pot-huisen . . . , so dat ik . .. mijn grand wel van hem sou gekregen hebben” In Z.-Ned. komt gerant, garant nog voor = voldoende hoeveelheid.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal