Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

graf - (plaats waar een lijk geborgen is)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

graf zn. ‘plaats waar een lijk geborgen is’
Onl. an grauon ‘in het graf’ [10e eeuw; W.Ps.]; mnl. graf ‘graf, graftombe, grafsteen’ [1240; Bern.], in sijn graf [1265-70; CG II, Lut.K], int graf te legne ‘te begraven’ [1270; CG I, 153]; vnnl. en graf, in een rotze gehouwen ‘een graf, uitgehouwen in een rots’ [1688; WNT].
Afleiding van het werkwoord → graven; zie ook → groeve.
Os. graf; ohd. grab, mhd. grap (nhd. Grab); ofri. gref, oe. græf; alle ‘graf’; < pgm. *graba-. Daarnaast ablautend on. gróf ‘kuil’ (nzw. grav ‘graf’) < pgm. *grōb- en de afleiding got. graba ‘opgeworpen wal’ < pgm. *grabō-.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

graf* [waar lijk begraven wordt] {oudnederlands grauon (verbogen vorm mv.) 901-1000, middelnederlands graf} oudsaksisch graf, oudhoogduits grab, oudfries gref, oudengels græf; afgeleid van graven.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

graf znw. o., mnl. graf o., onfrank. grav-, os. graf, ohd. grab, ofri. gref oe. græf o. naast on. grǫf v. ‘kuil, graf’. — Afl. van graven.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

graf znw., o., mnl. graf (v) o. = onfr. grav-, ohd. (nhd.) grab, os. graf, ofri. gref ags. græf (eng. grave) o. “graf”. Evenals on. grǫf v. “kuil, graf” bij graven.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

graf o., Mnl. id., Os. id. + Ohd. grab (Mhd. grap, Nhd. grab), Ags. græf (Eng. grave): verbaalabstr. van graven.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

graaf (zn.) graf; Aajdnederlands graf <901-1000>.

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

graf s.nw.
1. Ruimte vir 'n lyk. 2. Sigbare deel van 'n graf (graf 1), grafsteen. 3. Dood, einde, ondergang.
Uit Ndl. graf (al Mnl. in bet. 1 en 2, 1655 in bet. 3), 'n afleiding van graven 'grawe' (sien grawe).
D. Grab, Eng. grave.
Vgl. 2graaf, grag, graveer.

Thematische woordenboeken

P.G.J. van Sterkenburg (2001), Vloeken. Een cultuurbepaalde reactie op woede, irritatie en frustratie, 2e druk, Den Haag

graf. In het hedendaags materiaal komt een aantal verwensingen voor met graf en grafkist in een hoofdrol. Ik noem loop naar je graf!; ga toch lekker in je graf liggen!; ga je graf zoeken!; duik in je grafkist!; stik maar lekker in je graf!; graaf je eigen graf! en val om in je graf! Kantelberg (1998) geeft ook nog ik pis op je graf! Allemaal drukken zij onverschilligheid, ergernis, boosheid, misschien zelfs haat uit. De vloeker wenst niets meer met het object van zijn emoties te maken te hebben. Aan de letterlijke betekenis wordt niet meer gedacht. Die is nu afgezwakt tot ‘bekijk het maar, val dood’. → duiken, familiegraf, graven, kankergraf, kankertyfus, pissen, verrotten, zakken.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

graf ‘ruimte waarin een lijk begraven wordt’ -> Negerhollands graf, grāf ‘ruimte waarin een lijk begraven wordt’; Papiaments graf ‘ruimte waarin een lijk begraven wordt’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

graf* waar lijk begraven wordt 0901-1000 [WPs]

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

725. Zijn eigen graf graven,

zijn eigen ondergang bewerken. De zegswijze komt in de 17de eeuw voor bij Burchoorn, Nieuwe Werelt vol Gecken, 33: Leckere luyden graven haer eygen graf met haer tanden. Ze is ook in het Engelsch bekend: to dig one's own grave (Prick, 35). (Aanv.) Zie ook Hooft, Ged. I, 289: De mensch die zich door lust nae broosheit laet ontschindelen, //En hijghende van toght, naer ydle winsten draeft, //Is even als een tol, die met gestadigh swindelen, //Zich zelven licht den voet, en eighe grafsteê graeft.

726. Er loopt iemand over mijn graf,

ook wel er loopt een hond over mijn graf, er springt een kikker over mijn graf zegt men, wanneer men eene plotselinge rilling over den rug gevoelt, zonder blijkbare oorzaak. Vgl. Huygens, Korenbl. II, 19: De menschen schricken, soo sy meenen, als yemand by gevall komt op haer graf te treen; Harreb. I, 256; 257; Van Eijk II, nal. 42; Hasebroek W. en Dr. 13: Bij de gedachte alleen gaat mij een gril over 't lijf, als of er iemand over mijn graf liep; Prikk. II, 14: Maar op eens had hij een hevige rilling. Wie tippelden daar allemaal over zijn graf?; vgl. Ndl. Wdb. V, 539; VIII, 2830; in 't eng. some one is stepping across my grave; in de 18de eeuw: somebody is walking over my grave (Prick, 35); fr. on marche sur ma tombeVgl. Revue des traditions populaires X, 190: Un soir au milieu du silence d'une partie de cartes en famille, une parisienne dit tout-à coup, très haut: on marche sur ma tombe. - Ebahissement général, le jeu est arrêié! - Alors cette dame, après avoir expliqué qu'elle venait d'éprouver un frisson, m'avoue qu'elle croit avoir déjà vécu et que l'impression ressentie provient de ce que quelqu'un a marché sur sa tombe A ce propos, plusieurs personnes disent à leur tour qu'elles pensent que leur âme a déjà habité d'autres corps et que les rêves sont des visions de leur existence passée, présente ou future. Zie ook Volkskunde XXIV, 234; XXV, 167.; fri. der rint ien oer myn grêf. (Aanv.) Zie De Cock, Volksgeloof, bl. 239; ook in 't hd. Der Tod läuft mir über das Grab; nd. de Dôd löppt äöwert Grafft.

2452. Met één voet in het graf staan,

oud en ziekelijk zijn, den dood nabij; vgl. voor 't Mnl. Doct. I, 127: Haddic enen voet int graf, nochtan soudic willen leren. Voor later tijd zie Serv. 174*: Hy staet met den eenen voet opt graft; Sart. II, 2, 25: Hy gaet met de eene voet int graft; De Brune, 298: Hij heeft den eenen voet in 't graf en d' ander moet er oock haest af; Tuinman I, 317: Hy gaat met zyn een been in 't graf; II, 233: Oude lieden gaan met een been in 't graf; Harreb. I, 40; Ndl. Wdb. V, 541. De uitdr. is oud blijkens 't voorkomen er van bij Lucianus, Hermotimos, c 78: και τον ετερον ποδα, φασιν, εν τγ σορω εχων; lat. alterum pedem in sepulcro habere. Zie Erasmus, IX en vgl. afrik. hy het al een voet in die graf; fr. il a un pied dans la fosse; hd. er steht mit einem Fusz im Grabe; eng. he has one foot already in the grave. (Aanv.) Vgl. nog Erasmus IX: alterum pedem in cymba Charontis habere; τον ετερον ποδα εν τη σορω εχειν.

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

ghrebh-2 ‘kratzen, scharren, graben’, (Nicht immer sicher von ghrebh- ‘ergreifen, rechen’ zu scheiden; mit ihm identisch?; siehe Persson Beitr. 728 A. 1).

Got. graban ‘graben’, aisl. grafa ‘Ornamente einkerben, graben, stechen’ (Plur. Prät. aisl. grǫfum auf ein Präsens grefa weisend, das altnorw. und aschwed. (græva) tatsächlich belegtist), ags. grafan ds., as. bigraƀan ‘begraben’, ahd. graban ‘graben, eingraben, gravieren’; afries. grēva schw. v. in ders. Bedeutg., ndl. groeven ‘rieseln, auskehlen’; Iterativ zu graban-: ahd. grubilōn ‘bohrend graben, durchwühlen, nachforschen’, mhd. grübeln ds.; got. grōba f. ‘Graben’, ags. grafu, aisl. grǫf f. ‘Grube, Grab’ (germ. *grabō); got. grōba f. ‘Grube, Höhle’, aisl. grōf ds., ahd. gruoba ‘Grube, Höhle, Schlund’ (germ. *grōbō); ags. græf n. ‘Graben, Grab’, afries. gref, as. graf, ahd. grab ‘Grab’; aisl. grǫptr m. ‘Gravierung, Grab, Begräbnis’, ags. græft m. ‘sculptura, caelatura’ (germ. *graftu), afries. greft f. ‘Gracht, Graben’ (germ.*grafti), nld. gracht ds., ahd. graft f. ‘monumentum, sculptura, caelatura’ (aber ahd. gruft ist volksetymologische Umbildung von gr.-lat. crypta);
lett. grebju, grebt ‘aushöhlen, mit dem Grabstichel eingraben’, greblis m. ‘Hohleisen, Schrapmesser’ (auch Rechen, s. unter ghrebh- ‘ergreifen’);
aksl. pogrebǫ, pogreti ‘begraben’, skr. grèbȇm, grèbsti ‘krallen, kratzen’, mit po- ‘begraben’, čech. (alt) hřebu, hřébsti ‘graben, begraben’, poln. grzebę, grzésć ‘kratzen, graben, begraben’; schwundstufig slav. *grьběti in ačech. hřbieti ‘begraben liegen’, heute pohřbiti ‘begraben’; Iterativ aksl. pogrěbati, gribati ‘begraben’, russ. pogrebátь ds., skr. (alt) zagribati ‘verscharren’, čech. hrěbati ‘Vorwürfe machen, tadeln’, poln. grzebię, grzebać ‘scharren, striegeln, kratzen’, mit po- ‘begraben’; ksl. grebenь ‘Kamm’, russ. grébenь ds., skr. grȅbȇn ‘Stachel, Krämpel, Bergrücken’, čech. hřeben ‘Kamm, Hechel’, poln. grzebień ds.; aksl. grobъ ‘Grab’, skr. grȍb (Gen. grȏba), čech. hrob, russ. grob (Gen. gróba).

WP. I 653 f., Trautmann 96.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal