Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

gevleugeld - (spreekwoordelijk)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

gevleugeld bn. ‘spreekwoordelijk’
Nnl. gevleugeld ‘zeer intens, prachtig’ in om aan mijn trots en mijn blijdschap vurige, gevleugelde woorden te geven [1866; WNT vurig], ‘treffend, zeer bekend’ in Gevleugelde Woorden, de titel van een bloemlezing met treffende uitspraken [1871; WNT], de geruchtmakende gevleugelde woorden worden overigens meestal aangehaald als “ik rotzooi maar wat a(a)n” [1974; WNT Aanv. aanrotzooien].
Leenvertaling via Hoogduits geflügelt in geflügelte Worte ‘gevleugelde woorden’ in een Homerus-vertaling [18e eeuw; Pfeifer], van Grieks épea pteróenta ‘woorden voorzien van vleugels, gevleugelde woorden’ een afleiding van pterón ‘vleugel’, zie → helikopter. De Nederlandse vertaling is een afleiding van → vleugel met het voorvoegsel → ge- (sub e) in de betekenis ‘voorzien van’, en betekent eveneens letterlijk ‘vleugels hebbend, voorzien van vleugels’.
Homerus gebruikte de term als beeldende beschrijving van door mensen of goden gesproken woorden, die zich als vogels doelgericht door het luchtruim begeven. In het Duits was de Griekse term in Homerus-vertalingen al eerder letterlijk vertaald dan in het Nederlands, en kreeg hij bij uitbreiding de betekenis ‘treffend en (daarom) zeer bekend en/of door velen overgenomen’. In het Nederlands verscheen gevleugeld pas in 1880 voor het eerst in een Homerus-vertaling (WNT).

Dateringen of neologismen

Nicoline van der Sijs (2015-heden), Jaarwoordenzoeker ‘Een woord uit elk jaar 1800-heden’, zie ook bij Onze Taal

gevleugeld woord [letterkundige term] (1871). De uitgever Hendrik Frijlink (1800-1886) publiceerde in 1871 Gevleugelde woorden, het eerste moderne citatenwoordenboek, waarmee tevens de uitdrukking gevleugeld woord in het Nederlands wordt ingevoerd. Het boek was grotendeels een vertaling van het pionierswerk van de Duitser Georg Büchmann: Geflügelte Worte (1864) – overigens een vertaling die zonder toestemming van de auteur tot stand was gekomen.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal