Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

gelukken - (voorspoedig verlopen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

gelukken ww. ‘een voorspoedige afloop hebben’
Mnl. gelucken ‘een gunstige wending nemen’, in: alstem began ghelucken, ne wildi niet weder trucken ‘toen het er gunstig voor hem begon uit te zien, wilde hij niet terugtrekken’ [1300-25; MNW-P]; vnnl. t'soud' ons in de weerelt qualijck ghelucken ‘het zou ons in de wereld slecht vergaan’ [1564; WNT vreugdig], hoe 't Bhemen tegen stroomt, hoe 't Oostenrijck geluckt ‘hoe het Bohemen tegenzit, hoe het Oostenrijk meezit’ [1623; WNT verkardinalen].
Afleiding van het zn.geluk. Het werkwoord beschrijft eerst vooral de wendingen die het lot neemt, de gang van zaken; later is er alleen nog sprake van de gunstige afloop, wrsch. door het veelvuldig voorkomen van uitdrukkingen als als alles goed gelukt ‘als alles gunstig verloopt’ en dus ‘als de afloop gunstig is’.
Mhd. gelücken, glücken (nhd. glücken).
Gelukken is vooral schrijftalig. In de spreektaal is het woord vervangen door het synoniem zonder voorvoegsel, zie → lukken.

lukken ww. ‘voorspoedig verlopen’
Mnl. nu dattet mi beste lucket ‘nu het mij het voorspoedigst verloopt’ [1450-1500; MNW]; vnnl. lucken ‘een bepaalde afloop hebben’ [1573; Thes.], gelucken, lucken ‘voorspoedig verlopen, voorspoedig aflopen’ [1599; Kil.]; nnl. lukken, ook ‘slagen’ [1725; WNT].
Nevenvorm van ouder → gelukken ‘een voorspoedige afloop hebben’. Beide woorden waren aanvankelijk synoniem. Pas in het Nieuwnederlands ontstond een licht betekenisonderscheid: gelukken legt meer nadruk op een resultaat, lukken meer op een proces.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

lukken* [wel slagen] {lucken 1451-1500} middelnederduits lucken, van middelnederlands luc, middelnederduits lucke, oudfries luk, vgl. geluk.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

gelukken ww., mnl. ghelucken, zelden lucken, mnd. lucken, refl. ‘toevallig gebeuren’, mhd. g(e)lücken ‘gelukken’ is afgeleid van geluk.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

gelukken, lukken ww. Afl. van geluk. Mnl. ghelucken, zelden lucken, mhd. g(e)lücken (nhd. glücken), mnd. lucken “gelukken”, mnd. refl. “toevallig gebeuren”.

Thematische woordenboeken

W. de Vreese (1899), Gallicismen in het Zuidnederlandsch, Gent

gelukken. - Algemeen is het gebruik, in Zuid-Nederland, van gelukken met een persoon als onderwerp, wat in strijd is met ons taaleigen, naar hetwelk slagen zoowel met een persoon als met een zaak als onderwerp wordt geconstrueerd, maar gelukken alleen met eene onstoffelijke zaak. Men zegt niet ik geluk in iets, maar iets gelukt mij of het gelukt mij iets te doen. Zie nog andere voorbeelden dan de onderstaande, vooral uit vroeger jaren, in het Wdb. d. Ndl. Taal, dl. IV, kol. 1305. || De Commissaire du pouvoir exécutif, die er niet in gelukte hem op zijne weigering te doen terugkomen, G. BERGMANN, Gedenkschr. 12. Hij (zeker professor) ... hield er bijzonder (er wordt vereischt bijzonderlijk) aan, dat zijne hoorders ... vrucht uit zijne lessen konden trekken, en hierin gelukte hij, 129. Dat men er in gelukte, SLEECKX 2, 282. “Dog Morris” was er in gelukt zich tot lid van den gemeenteraad te doen benoemen, SNIEDERS 5, 39a. Bürger ... is er maar in gelukt een dertigtal zijner schilderijen (t.w. van zeker schilder) te kunnen vinden, GEIREGAT, Holl. Schilderk. 153. Door zijne bemoeiingen gelukte het (t.w. Engeland) er in Rusland en Turkije tot den krijg tegen Frankrijk over te halen, MATHOT, Troebele Tijd 117. Geen kruidenier of nijveraar, geen brouwer of landman, die ooit ... het welgelukken van eenen jongeling zijner kennis heeft bijgewoond, of hij droomt voor zijnen zoon dezelfde eer, denzelfden roem, A. BERGMANN, Staas 142. Men bekreunde zich niet om de wansmakelijkheid en de onvruchtbaarheid van het overplanten eener vreemde kunst op eigen bodem, als men er maar in gelukte weer eens ... Vlaamsche Rafaël genoemd te worden, ROOSES, Antw. Schildersch. 1, 142. Marten de Vos schijnt twee verschillige opvattingen in de kunst te hebben willen versmelten .... Is hij er in gelukt? Neen, 1, 160. Ons Magistraat gelukte er in voorloopig de Inkwisitie te weren, 2, 3. In 1609 vergaten zij (“onze vorsten”) in het Bestand de verklaring te doen opnemen, dat de vaart op de Schelde vrij was, en nimmer gelukten zij er in die bepaling … door Holland te doen aanvaarden, 2, 6. De eene (t.w. van twee schilders) wil waar zijn en versmaadt de schoonheid, de andere wil schoon zijn en gelukt er in zonder de waarheid te krenken, ROOSES, Ov. de Alp. 95. Een Hollandsch kunstenaar dient geprezen te worden, omdat hij trachtte een meer vaderlandsch karakter aan den tempel der vaderlandsche kunst te geven; hij is gelukt in menig deel, ROOSES, Op Reis 259. De schilder zoekt de malschheid van het vleesch weer te geven zonder er bijzonder in te gelukken, ROOSES in Elsevier’s Maandschr. 10, 72. Vader Vereecke werkte en zwoegde voor de drie weezen en gelukte erin ze eene zoo voortreffelijke opvoeding te geven als werklieden het maar verlangen kunnen, BULTYNCK, Vl. Beeld. 63. Geholpen door de opdagende morgendklaarte, gelukte hij erin … den … steenweg te bereiken, 104. Wij hebben u … het tegendeel willen bewijzen en wij zijn er, dunkt mij, tamelijk wel in gelukt, 109. D. O. … en ook D. J. … zijn eenvoudig de voorletters der … woorden De Oude en De Jonge, welke de Francken bij hun handteeken voegden, om van elkander te worden onderscheiden. Daarin zijn zij, jammer genoeg, niet gelukt, SABBE, Vl. Schilderk. 213. Zelfs heeft hij (nl. Teniers) het heroïsche vak aangedurfd … Dit wil nu niet zeggen dat hij daarin gelukt is, 232. Al bezocht hij (“de jeugdige letteroefenaar”) ontelbare malen deze uitstalling (de werken van Vondel), al bestudeerde hij de schilderijen en beeldwerken met de grootste aandacht, hij zal deze nooit naar waarde leeren schatten, indien hij alles bont door elkander betracht. Hij zal daarin slechts gelukken, indien hij enz., SEGERS, Vondel1 103. Al wat Adam teelt, zal … voor eeuwig verdoemd zijn … Lucifer gelukt, SEGERS, Vondel2 115. Den vierden dag beval De Ruyter eenen algemeenen aanval op de vijandelijke strijdmacht, ten einde hare slagorde te breken. Hij gelukte, sloeg dwars door de vloot heen enz., 214. Indien hij in zijne kunst gelukt, zoo is zijn eerste eerste plicht zijne ouders te helpen; SEGERS, Gelukkig 89. Met groote moeite gelukte de Landvoogdes er in den opstand te dempen, FREDERICQ, De Nederl. o. K. Kar. 16. Ik (ben) er in gelukt dat eenige exemplaar … uit de klauwen der jaloersche Koninklijke Boekerij … te krijgen, 98. Iedereen (beklaagde) het kind rechtzinnig, daar het in de wereld, waar ieder slechts gelukt, naarmate hij hersenen heeft, niet gelukken zou, SMITS, Uit h. Lev. 36. Gelukten wij er in, onzen pastoor … dik en vet te houden, wij konden er die (t.w. de nonnekens) nog wel bij houden, 111. Wouter springt in ’t harnas voor de schoone kunne, doch evenmin hier dan elders gelukt hij erin over Jans redeneering te zegevieren, HAERYNCK, Boendale 105. Twee vermaarde dokters, … die er in gelukt waren hem voor enkele stonden weder te doen bijkomen, BUYSSE in Nederland 1894, III, 72.
– In Zuid-Nederland wordt gelukken daarenboven veel gebruikt, met betrekking tot stoffelijke zaken, wat echter in zooverre in strijd is met ons taaleigen, dat het in den regel alleen toegepast wordt op een plan, een onderneming, een poging, dus in elk geval op handelingen, of op datgene wat men zich bij een onderneming als doel voorstelt. Maar in ’t Fransch kan bij réussir wél een stoffelijke zaak als onderwerp staan, al is dit gebruik door onze schrijvers blijkbaar nog wat uitgebreid. || Deze (photographie) is reeds sedert twee jaren gemaakt en niet goed gelukt, LOVELING, Wint. in h. Zuid. 203. Beter gelukt zijn andere personages: de knechten, bij voorbeeld, die inderdaad sierlijk van houding zijn, ROOSES, Antw. Schildersch. 1, 161. De engel is niet zoo wel gelukt, zijn beeld is gekunsteld en de kleur zijner draperijen verschoten, 1, 167. Christus … met heel zijne waardige houding, maakt een welgelukt contrast tegen den gejaagden volgeling, 2, 20. Beide zijn welgelukte, zinnebeeldige stukken … zonder stroefheid, noch academische beelderigheid, 2, 32. Het zijn beter verzorgde en ook beter gelukte stukken dan Herocliet en Democriet, 2, 55. Blijven wij eenen oogenblik stil, bij enkele der best gelukte fabelstukken, 2, 105. Toen reeds vond men dat zij (nl. zekere schilderijen) wonderwel gelukt waren, 2, 126. Zij behooren tot ’s kunstenaars minst gelukte werken, 2, 152. Ik geloof wel, dat de Memorial Chapel het kostelijkst en een der best gelukte moderne gebouwen is, ROOSES, Op Reis 92. Dit belet niet dat van nabij en van binnen gezien het een alleszins prachtig en welgelukt kunstwerk mag heeten, 182. Hij (t.w. de bouwmeester van het Rijksmuseum te Amsterdam) heeft getracht de hoofdmotieven van den gothieken kerkbouw te vermengen met die der burgerlijke gebouwen uit de renaissaince … Is de versmelting voldoende gelukt? Wij kunnen het niet vinden, 259. Nu zijn wij tot de Rembrandtzaal gekomen. Zooals zij tegenwoordig is, vormt zij het minst gelukte deel van het Museum, 262. Wij noemden de Rembrandtzaal weinig gelukt, Ald. De eerste (t.w. DE MONT’S Klimoprankskens) zijn op een paar beter gelukte uitzonderingen na scholiersverzen zonder meer, ROOSES, Derde Schetsenb. 251. De groote hinderpaal tot het welgelukken van een historischen roman is de voldoende kennis van het vervlogen tijdperk, waarin de schrijver zijn tooneel verplaatst, 280. Ik wil niet beweren, dat de versmelting (t.w. van sage en geschiedenis) volkomen gelukt en geene naden meer zichtbaar zijn, 304. Zoo vinden wij hier: een droom van ’t Paradijs, in den oratoriotrant van den Oorlog, maar minder gelukt dan deze laatste, 369. De talentvolle kunstenaar, die het welgelukt gewrocht boetseerde, arbeidde er aan met liefde en overtuiging, 391. Wanneer men dezes werk bestudeert in zijne verzorgde, beredeneerde en welgelukte voortbrengselen, erkent men gemakkelijk dat zijn talent van Rubens afstamt, SABBE, Vl. Schilderk. 205. In het hoofdstuk, aan de dierenschilders gewijd …, zegden wij met welk gelijk en opperste welgelukken zij (nl. Snijders en Fijt) wedijverden in talent enz., 273. Hij (t.w. Pieter Thijs) maakte de portretten van talrijke personen van hoogen rang, welke portretten men sedert verward heeft onder de minder gelukte werken van zijnen meester Van Dijck, 282. Denkt vooreerst niet, dat gij in zijn werk (nl. in Jochem van Ondere’s Bezoek aan Bismarck) eene uitvoerige levensbeschrijving van den IJzeren Kanselier zult aantreffen, (wiens welgelukt portret het titelblad versiert), V. D. SCHELDEN in De Toekomst 35, 76. De vertooning, die overigens ongemeen goed gelukte, … vond eenen zoo grooten als onverhoopten bijval, DE MONT in De Toekomst 34, 385. De twee Haentjes is eene welgelukte fabel, 35, 217.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

gelukken ‘een voorspoedige afloop hebben’ -> Fries gelokke ‘een voorspoedige afloop hebben’; Negerhollands geluk ‘een voorspoedige afloop hebben, lukken, slagen’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

lukken* slagen 1451-1500 [MNW]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal