Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

gedachte - (het nadenken; denkbeeld; overlegging)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

gedachte zn. ‘het nadenken; denkbeeld; overlegging’
Onl. (mv.) alla gethâhti iro ‘al hun gedachten’ [10e eeuw; W.Ps.]; mnl. beide in gedachten ende in warden ‘zowel in gedachten als in woorden’ [1265-70; CG II, Lut.K], van reinen ghedachte ‘rein van geest’ [1287; CG II, Nat.Bl.D]. In het onl. ook in de vorm gethanko in an reynan gethankon ‘rein van geest’ [ca. 1100; Will.].
Afleiding van gedacht, het verl.deelw. van → denken.
Os. githāht (mnd. gedahte, gedochte), ohd. gidāht (mhd. gedaehte); < pgm. *gi-þāhti < *gi-þanti, met Primärberührung <*gi-þank-ti, een -ti-afleiding van pgm. *gi-þank-, waarbij de onl. vorm gethanko; os. githanko; ohd. githanc ‘het denken, zin, inzicht’ (nhd. Gedanke ‘gedachte’); oe. gethanc.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

gedachte* [het nadenken, idee] {oudnederlands gethahti (mv.) 901-1000, middelnederlands gedacht(e)} afgeleid van denken (dacht, gedacht).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

gedachte znw. v., mnl. ghedachte, ghedochte, mnd. gedachte, gedochte, mhd. gedæhte, jongere formatie naast onfrank. gethāht, os. githāht, ohd. gidāht, oe. geðōht, verbaalabstractum germ. *gi-þāh-ti < *gi-þǎnh-ti bij het ww. denken.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

gedachte znw., mnl. ghedachte (ghedochte) o. v. = mhd. gedæhte v., mnd. gedachte, gedochte o. Ouder is onfr. gethâht, ohd. gidâht os. githâht v. “gedachte”, germ. *ʒi-þâχ-ti- > *ʒi-þaŋχ-ti-, waarop wellicht ook mnl. ghedacht, ghedocht direct teruggaat. Evenals ans. geðôht (eng. thought) m. (o.) een verbaalabstractum bij denken. Zie ook aandacht en achterdocht, en voor de suffix-verandering vgl. geboorte.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

gedachte v., Mnl. id. + Ohd. gidahti, met praefix ge- en suffix -te, van denz. stam als het v.d. van denken.

Thematische woordenboeken

K. van Dalen-Oskam & M. Mooijaart (2005), Nieuw bijbels lexicon: woorden en uitdrukkingen uit de bijbel in het Nederlands van nu, uitgebreid met De Nieuwe Bijbelvertaling, Amsterdam

Op twee gedachten hinken, niet kunnen kiezen tussen twee mogelijkheden; twee tegengestelde meningen zijn toegedaan.

In de meeste vertalingen staat op deze bijbelplaats: aan twee zijden mank gaan of hinken (hinken in de betekenis: 'mank gaan, kreupel zijn'), een uitdrukking die ook uit andere bronnen bekend is en eveneens in de Kanttekeningen in de Statenvertaling bij Genesis 31:53 zo gebezigd wordt. De betekenis daarvan is: 'in twee opzichten tegelijkertijd tekortschieten'. Dat de Statenvertaling vertaalt met gedachten en zo een geheel andere uitdrukking creëert, berust op een figuurlijke interpretatie van de letterlijke Hebreeuwse tekst waarin over 'krukken' (hulpmiddel van kreupelen) gesproken wordt. Men legde de zin uit als: 'twee verschillende opvattingen tezelfdertijd aanhangen' en verving de letterlijke weergave deels door de figuurlijke. In deze vorm is de uitdrukking nu nog bekend.
In de bijbel is de uitdrukking te vinden in een uitspraak van de profeet Elia die aan de Israëlieten de vraag stelt: 'Hoe lange hinckt ghy op twee gedachten?' (in de bewoordingen van de Statenvertaling, 1637), gevolgd door de keuze die zij moeten maken: 'Indien de HERE God is, volgt hem na; maar indien het de Baäl is, volgt hem na' (1 Koningen 18:21).

Statenvertaling (1637), 1 Koningen 18:21. Doe naederde Elia tot den gantschen volcke, ende seyde: Hoe lange hinckt ghy op twee gedachten?
Ik geef nu in beginsel aan dat ik het in ons staatsbestel een volstrekt logisch gevolg van een gedifferentieerde benadering vind als wij spreken over de gemeentelijke autonomie. In die zin vind ik het telkens hinken op twee gedachten, als wij eerst alles centraal willen regelen en vervolgens willen decentraliseren. (Tweede Kamer, nov. 1995)
Flobbe slaagde er in de spelers voor zijn ideeën te winnen. 'Al zijn er nog regelmatig momenten dat de groep op twee gedachten hinkt. Dat heeft te maken met het verleden. IJhorst heeft altijd een defensief ingestelde ploeg gehad. Ze zijn het niet gewend op de helft van de tegenstander te spelen. Bij een 1-0 voorsprong zie je ze daarom twijfelen. Doorgaan of consolideren?' (Meppeler Courant, jan. 1995)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

gedachte ‘het nadenken, idee’ -> Fries gedachte ‘het nadenken, het denken aan iets, idee’; Duits dialect gedachte ‘(bijwoord) vermoedelijk, waarschijnlijk; zoals men zou denken, naar wens’; Negerhollands gedacht, gedachten, gedagten ‘aandenken, herinnering, begrip, opvatting’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

gedachte* het nadenken, idee 0901-1000 [WPs]

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

616. Gedachten zijn tolvrij,

‘ieder heeft de vrijheid om te denken wat bij hem opkomt’ (Ndl. Wdb. IV, 559); eene meening, die de Romeinen uitdrukten door cogitationis poenam nemo patitur, voor zijne gedachten wordt niemand gestraft (Ulpian. digest. 48, 19, 18). Onze zegswijze is eene vertaling van het lat. liberae sunt nostrae cogitationes (Cicero, pro Mil. 29, 79), wat evenwel beteekent: onze phantasie kent geen grenzen (Büchmann, 409). Zij is opgeteekend bij Goedthals, 54: Tghepeins is vry, ten gheeft gheenen tol, nul n'a puissance de tollir aux gens leur penser; le penser ne couste pas cher; Campen, 20: Gedachten syn tol vry; Spieghel, 278; De Brune, 326:

Ghedachten, diem' in 't hert bewaert,
Zijn tol-vry, al van ouds verklaert.

Tuinman II, 14: Gedachten, zegt men, zijn tolvry; Sewel, 791: Iemands gedagten zyn tolvry, thoughts are free; Harreb. I, 210 b; Wander I, 1395; fr. les pensées sont libres; hd. Gedanken sind zollfrei; eng. thoughts are toll-free.

906. Hinken op twee gedachten,

d.w.z. besluiteloos zijn; twee tegenstrijdige gedachten willen vereenigen; ontleend aan I Kon. 18, 21: Doe naderde Elia tot den gantschen volcke, ende seyde: hoe lange hinckt gy op twee gedachten? soo de Heere Godt is, volghet hem na: ende soo het Baal is, volghet hem na. Vgl. in het mnl. Ruusbr. 4, 73: Also langhe alse onse redene hout (mank gaat, hinkt) tusschen beide; Ndl. Wdb. IV, 565; in het fr. ne savoir sur quel pied danser naast clocher de deux côtés, twee heeren dienen; hd. auf beiden Seiten hinken; eng. to halt between two opinions. Syn. is op twee beenen hinken (o.a. in Ndl. Wdb. II, 1305; Het Volk, 19 Dec. 1913, p. 8 k. 3: Voor een hinken op twee beenen zooals dat van den heer Berdenis van Berlekom is het nu geen tijd). In C. Wildsch. IV, 25: Stompvoeten op twee gedachten.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal