Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

gazet - (krant)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

gazet zn. (BN) ‘krant’
Vnnl. gaset ‘nieuwsblad’ [1615; WNT Aanv.], niet alleen in de Nederduytse ... couranten, maar oock in de Fransche, Spaansche en Italiaansche gasettes gedruckt werden [1677; WNT Aanv.], de hollantsche gazetten ‘de Hollandse kranten’ [1691, Chr. Huygens; WNT Aanv.].
Ontleend aan Frans gazette [eind 16e eeuw; Rey] < Italiaans gazzetta ‘informatieblad’ [voor 1580; Rey]. Oorspr. was gazeta de naam van een klein muntstuk dat in Venetië in de 16e eeuw werd geslagen, misschien het verkleinwoord van gaza ‘gaai’, naar de afbeelding van de vogel op de munt. In de 16e eeuw gaf de Venetiaanse regering periodiek verschijnende blaadjes uit onder de naam gazeta dele novita en in 1600 verscheen de Gazzetta Veneta. Deze blaadjes kregen hun naam naar de prijs: een gazeta, zoals ook Nederlands stuiversblad [WNT stuiver I]. Het woord werd in het Frans gemeengoed toen Theofrase Renaudot in 1631 in Parijs het periodiek La Gazette het licht deed zien. Na de Franse Revolutie is gazette meestal vervangen door journal, zoals het woord in het Nederlands later is verdrongen door → krant; alleen in de Belgische dialecten en in de dagbladnaam Gazet van Antwerpen wordt gazet nog steeds gebruikt.
Een tweede mogelijkheid is dat gazeta ‘kleine munt’ het verkleinwoord is van Latijn gāza ‘schat, schatkamer’, ontleend aan Grieks gāza ‘id.’, dat misschien is ontleend aan Perzisch ganj ‘schat’ (Skeat). Ook wordt de mogelijkheid geopperd dat Italiaans gazeta hetzelfde woord is als Laat Middellatijn gazetum, Middellatijn gazophiliacum ‘kistje voor waardevolle geschriften in bibliotheken’, ook een oorspr. Grieks woord met de betekenis ‘schatkamer’ (Brockhaus).
Ook in het Engels komt het woord voor, in de vorm gazette als deel van de naam van vele kranten en in de afleiding be gazetted ‘in de staatscourant komen’. In het Duits, waar Gazette eind 17e eeuw ontleend werd aan het Frans, heeft het woord een geringschattende betekenis gekregen.
Lit.: Brockhaus-Enzyklopädie, 17. Auflage, Bd. 6 (1968), 814

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

gazet [krant] {gazette 1824} < frans gazette [idem] < italiaans gazzetta [een kleine Italiaanse munt ter waarde van twee soldi, voor het eerst in 1539 geslagen, ook in de 19e eeuw aangemunt, de prijs van een krantje] (vgl. stuiversblad), van latijn gaza [schatkamer, rijkdom] < grieks gaza [koninklijke schat] < perzisch ganj [schat].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

gazet znw. v., vlaams voor ‘krant’ < fra. gazette < ital. gazzetta. In Venetië kende men de gazeta de le novità, zo genoemd omdat men de krant voor een gazeta kopen kon, de naam van een venetiaanse munt.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

gazet v., uit Fr. gazette, van It. gazzetta = eene kleine Venetiaansche munt (16e eeuw) waarvoor men de gazet mocht raadplegen: oorspr. onbek.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

gezèt (zn.) krant; Nuinederlands gaset <1615> < Frans gazètte.

F. Debrabandere (2011), Limburgs etymologisch woordenboek: de herkomst van de woorden uit beide Limburgen, Zwolle

gazet 1, gezet, zn.: krant. Algemeen in BN-dialecten. Vlaams gazette < It. gazzetta < Venetiaans gazeta ‘kleine munt, in de 16e eeuw de prijs van een krant’, dim. van Lat. gaza ‘schatkamer, koninklijke schat’.

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

gazet, zn.: krant. Algemeen in BN-dialecten. Vlaams gazette < It. gazzetta < Venetiaans gazeta ‘kleine munt, in de 16e eeuw de prijs van een krant’, dim. van Lat. gaza ‘schatkamer, koninklijke schat’.

F. Debrabandere (2005), Oost-Vlaams en Zeeuws-Vlaams etymologisch woordenboek: de herkomst van de Oost- en Zeeuws-Vlaamse woorden, Amsterdam

gazet(te), zn. v.: krant. Fr. gazette < It. gazzetta < Venetiaans gazeta 'kleine munt, in de 16e eeuw de prijs van een krant', dim. van Lat. gaza 'schatkamer, koninklijke schat'.

A.A. Weijnen (2003), Etymologisch dialectwoordenboek, Den Haag

gazet, gezet krant (Belgisch-Vlaanderen, Limburg). « fr. gazette ‘krant’ « Venetiaans gazete (= it. gazetta ‘Italiaanse munt die de prijs van een krant was’), als verkleiningsvorm « gr. gáza ‘koninklijke schat’, wschl. « Middelperzisch ganj ‘schat’.
Frisk 282, Van Veen 287.

F. Debrabandere (2002), West-Vlaams etymologisch woordenboek: de herkomst van de West-Vlaamse woorden, Amsterdam

gazette, zn. v.: krant. Fr. gazette < It. gazzetta < Venetiaans gazeta ‘kleine munt, in de 16e e. de prijs van een krant’, dim. van Lat. gaza ‘schatkamer, koninklijke schat’.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

gazet (Frans gazette)
Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

gazet krant 1615 [Aanv WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal