Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

evenaar - (equator)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

evenaar zn. ‘equator’
Mnl. evenaer ‘balans’ [1414; MNHWS], naast effenare ‘scheidsrechter’ [1286; MNW]. De huidige betekenis ‘equator’ is pas Vroegnieuwnederlands, in: de verheffing des Evenaers ende Aspunts [1585; Claes 1994b].
Afleiding van mnl. effenen, evenen ‘gelijk maken, in evenwicht brengen’ (zie → effen, → even 1), met het achtervoegsel → -aar.
In de huidige betekenis is het een leenvertaling van Latijn aequator (zie → equator), nomen agentis bij aequāre ‘effenen’. Bovengenoemde oudste vindplaats uit 1585 is van Simon Stevin, die bekend staat om zijn Nederlandse neologismen.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

evenaar [equator, naald van weegschaal] {evenaer [weegschaal] 1414; de betekenis ‘naald van weegschaal’ 1588; de betekenis ‘equator’ 1585, vgl. evenaer [balans, weegschaal] 1414} van middelnederlands evenen, effenen [gelijk maken] (vgl. even); de betekenis ‘evennachtslijn, equator’ als vertaling van latijn aequator.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

evenaar znw. m., vroeger effenaar, sedert Kiliaen vertaling van lat. aequator. In het mnl. bestond reeds effenāre ‘scheidsrechter: evenaar van de weegschaal’ afgeleid van effenen, evenen.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

evenaar znw., oudtijds gew. effenaar, zoo nog dialectisch. Znw. van het ww. effenen, evenen “gelijk maken”; mnl. effenâre m. beteekent “scheidsrechter, soort weefgetouw, evenaar van de weegschaal”; nndl. evenaar “aequator”, sedert Kil., is een vertaling van dit lat. woord.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

evender, ivventer, zn.: trekknuppel, zwengel(hout) (aan boerenwagen of ploeg). 1643 met korte disselbomen…tot aen ’t gat daer men de schakel van den evenaer doorsteekt (WNT). Evender < evenaar.

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

1ewenaar s.nw.
Denkbeeldige sirkel om die aarde presies in die middel tussen die twee pole.
Uit Ndl. evenaar (1585).
Ndl. evenaar is 'n afleiding met -aar van evenen 'in ewewig bring, eweredig maak', as leenvertaling van Latyn equator.

2ewenaar s.nw.
Ratstel, bv. van 'n motor, wat die twee asse wat na die dryfwiele loop, aandryf en dit mntl. maak dat die een vinniger kan draai as die ander.
Uit Ndl., gewestelik nog in Maarsen in die vorm evenaar (1643) 'trekknuppel', wat vroeër verwys het na 'n onderdeel van sommige boerewaens.

J. du P. Scholtz (1961), Afrikaanse woorde en uitdrukkinge - eiegoed of erfgoed?, uitgegee deur Edith H. Raidt, in: Tydskrif vir Geesteswetenskappe, pp. 235-290

Ewenaar snw., onderdeel van wa. – Die Ndl. Wdb. III, 4285, gee een sitaat waarin die woord voorkom, uit die Utrechtse Plakaatboek van die jaar 1643 en vermeld dat die woord in die sin van “trekknuppel, zwengel, zwengelhout” nog gewestelik in gebruik is, o.a. in Maarssen. Ook by Van Schothorst 126 staan die woord nog opgeteken.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

evenaar (vert. van Latijn aequator)

P.H. van Laer (1964), Vreemde woorden in de sterrenkunde, 2e druk, Groningen

Evenaar (vroeger: effenaar; < effenen, evenen = gelijk maken). Het woord evenaar als vertaling van aequator is afkomstig van Simon Stevin (1548-1620).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

evenaar ‘equator’ -> Papiaments † evenaar ‘equator’; Sranantongo eifenar ‘equator’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

evenaar equator 1585 [Claes Tw. 9]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal