Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

etiquette - (geheel van omgangsvormen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

etiquette zn. ‘geheel van omgangsvormen’
Nnl. in De Etiquette ... brengt (mede), dat men niet antwoordt aan zynen minderen, ook niet aan zyns gelyken, ten zy de naam onderschreeven en niet met drukletters 'er ondergesteld is [1764-70; WNT drukletter], in Ofschoon hij, Ambassadeur, 't etiquette voor Mevrouw de Princes van Oranje meende te konnen wegnemen, door Mevrouw ... als een Fransche dame te doen paroisseeren [1782; WNT ambassadrice], mv. in Gehoor zaam aan de Wetten Van wat men plicht noemt en fatsoen en etiketten [ca. 1850; WNT fatsoen], ook in Ik woon buiten, en wat weten we daar van complimenten en Etiquettes? [1776; WNT].
Ontleend aan Frans étiquette ‘lijst met hofhiërarchie, protocol’ [1691; TLF], Middelfrans estiquette, zie verder bij → etiket.
De betekenis ‘inkerving in een stok of paal’ ontwikkelde zich tot ‘opschrift op elk mogelijk voorwerp’ (Valkhoff 1931). Filips de Goede, hertog van Bourgondië, raakte gefrustreerd doordat hij de koningstitel steeds aan zich voorbij zag gaan; hij compenseerde die frustratie met een nooit eerder geziene grandeur en plechtstatigheid aan zijn hof. Aan dat hof kreeg het woord de betekenis ‘rooster met de tijdsbesteding aan het hof’. Door het huwelijk van Maria van Bourgondië met Maximiliaan van Oostenrijk werden de hofcultuur én het woord getransponeerd van de Nederlanden naar Wenen (met een eerste attestatie, in het Frans, in 1607), en later van Wenen naar Madrid [ca. 1700]. Ondertussen had het woord de betekenis ‘lijst met hofhiërarchie, protocol’ gekregen. De algemenere betekenis ‘lijst van alle (in hogere kringen gangbare) beleefdheidsvormen’ vindt pas in het midden van de 18e eeuw ingang.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

etiquette [omgangsvormen] {1764} < frans étiquette [etiket, vormen, gebruiken] (vgl. etiket).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

etiquette znw. v. < fra. etiquette, sedert de 14de eeuw ‘inkerving in een stok, opschrift’, verkleinwoord van astic ‘stuk van een paardebot, waarmee schoenmakers het leer glad maken’, vgl. ofra. estechier, estekier, estiquier ‘ergens in steken’ < mnl. steken (Valkhoff 49). — Aan het Franse hof kreeg het woord de betekenis ‘lijst met de rangorde aan het hof’ en vandaar ‘kort begrip der aan het hof gangbare vormelijkheden’.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

1etiket s.nw.
Oorgelewerde beleefdheidsvorme, voorgeskrewe gedragsvorme, welwillendheidsreëls.
Uit Ndl. etiquette (1764).
Ndl. etiquette uit Fr. étiquette, so genoem na 'n formulier met reëls, neergelê deur Filips die Goeie oor hoe 'n persoon hom of haar aan die hof behoort te gedra en wat aan die Fr. hof beteken ''n lys met die rangorde aan die hof'; vandaar brei die bet. uit tot 'kortbegrip van gangbare gedragsvorme'.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

etiquette (Frans étiquette)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

etiquette ‘omgangsvormen’ -> Indonesisch étikét ‘omgangsvormen’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

etiquette omgangsvormen 1764 [WNT drukletter] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal