Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

dulden - (verdragen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

dulden ww. ‘verdragen’
Onl. tholon ‘dulden’ [10e eeuw; W.Ps.]; mnl. dulden ‘verdragen, verduren, lijden, ondervinden’: Wat mi daer gheschiet, dat wil ic dulden ende doghen ‘wat mij daar geschiedt, zal ik verdragen en verduren’ [1450-1500; MNW].
Mnd. dulden; ohd. dulten ‘dulden, lijden’ (nhd. dulden); ofri. thelda (nfri. duldzje); < pgm. *þuldjan-. Daarnaast zonder dentaal os. tholōn, ohd. dolēn, dolōn; ofri. tholia; oe. þolian (ne. thole); on. þola (nzw. tåla ‘verdragen’); < pgm. *þulōn-; en got. þulan < pgm. *þulēn- ‘dragen’.
Verwant met Latijn tollere ‘opheffen, dragen’, zie → tolereren; Grieks talássai, tlẽnai ‘dulden’, zie → tol 2; Sanskrit tulā: ‘weegschaal’, tulayati ‘hij heft op’; Lets iz-tilt ‘verdragen’; Oudiers tlen(a)id ‘hij neemt weg’; Tochaars A täl ‘dragen, heffen’, Tochaars B tal ‘id.’ < pie. *telh2-, *tolh2-, *tlh2- ‘dragen, verdragen’ (IEW 1060).
De jongere vormen met dentaal zouden zich volgens Pfeifer in het kader van het Christendom vanuit het zuidwesten van het Duitse taalgebied naar het noorden hebben verbreid. Dat zou kunnen worden bevestigd door het feit dat het Oudnederlands alleen het werkwoord tholon ‘dulden’ kent en dulden ook in het Vroegmiddelnederlands ontbreekt. Het Middelnederlands gebruikte meestal zoals ook in bovengenoemd citaat het werkwoord doghen voor ‘verdragen’, zie → gedogen.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

dulden* [verdragen, toelaten] {1477} met een dentaal achtervoegsel, naast ouder en oostelijk middelnederlands dolen [idem]; vgl. resp. middelnederduits dulden, oudhoogduits dulten, oudfries thelda, thi(e)lda, oudengels geðyldian en oudnederlands, oudsaksisch tholon, oudhoogduits dolen, oudfries tholia, oudengels ðolian (engels to thole), oudnoors þola, gotisch þulan; buiten het germ. grieks tlènai [dragen, verdragen], latijn tollere [opheffen], oudiers tlenaid [hij rooft], lets iztilt [verdragen], oudindisch tulayati [hij tilt] → talent.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

dulden ww., mnl. dulden (zelden en laat), mnd. dulden, ohd. dulten (nhd. dulden), ofri. thelda, thilda, thielda, oe. geðuldian, gevormd van een nomen *þuldi (waarvoor zie: geduld). Daarnaast staat een eveneens secundaire zwakke formatie in onfrank. tholon, mnl. (limb.) dōlen, os. tholon, ohd. dolēn, ofri. tholia, oe. ðolian (ne. thole), on. þola, got. þulan. — gr. tle͂nai ‘dulden, dragen’, lat. tuli ‘droeg’, tollo ‘opheffen’, oi. tulā ‘gewicht’, oiers tol ‘wil’, toch. A täl, Β tal ‘dragen, heffen’ (IEW 1061).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

dulden ww., mnl. dulden (zeldzaam en laat). = ohd. dulten (nhd. dulden), mnd. dulden, ofri. thelda, thilda, thielda “dulden, lijden”. Een jongere formatie naast onfr. tholon, mnl. (limb.) dōlen, ohd. dolên, os. tholon, ofri. tholia, ags. ðolian (eng. to thole), on. þola, got. þulan “dulden, lijden”, ospr. = “dragen”. Vgl. geduld. Verwant met ier. tlen(a)id “hij neemt weg”, lat. tollo “ik hef op”, tuli “ik droeg’’, lâtus “gedragen” = gr. tlētós “id.” = kymr. tlawd “arm”, gr. tlēnai, talássai “dulden”, lett. iz-tilt “uithouden”, oi. tulā́- “weegschaal”, tulayati “hij heft op, weegt”, wellicht ook arm. ťołum “ik laat”. Wortel telâ-. Zie nog flauw. Voor andere idg. bases tel- vgl. stil en deel I.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

dulden o.w., Mnl. id. + Hgd. dulden: denom. van Mnl. dult (geduld), dat afgel. is van Mnl. dolen, Os. tholon + Ohd. dolôn, Ags. đolian, (Eng. to thole), Ofri. tholia, On. þola (Zw. tåla, De. taale), Go. þulan, van Germ. wrt. thel = (ver)dragen + Skr. wrt. tul = opnemen, Gr. tlẽnai = uitstaan, tolmáein = verdragen, Lat. tolerare = dulden, tuli = ik droeg, latus (voor *tlatus) = gedragen: Idg. wrt. tel (tol, tl).

Thematische woordenboeken

W. de Vreese (1899), Gallicismen in het Zuidnederlandsch, Gent

dulden (twijfel dulden). - Deze uitdrukking is al te letterlijk vertaald naar het Fransch: cela ne souffre aucun doute luidt in het Nederlandsch dat lijdt geen twijfel, dat is aan geen twijfel onderhevig. || Handelshuizen, wier stevigheid nooit den minsten twijfel had geduld, BULTYNCK, Vl. Beeld. 16.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

dulden* verdragen, toelaten 1477 [Teuth.]

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

tel-1, telǝ-, tlē(i)-, tlā- ‘aufheben, wägen; tragen; ertragen, dulden’, tl̥̄-to- ‘duldend, tragend’

Ai. tulā́ f. ‘Waage, Gewicht’, tulayati ‘hebt auf, wägt’ (mit Ablautneuerung dazu tōláyati ds.), tulima- ‘wägbar’, túlya- ‘gleichartig, vergleichbar’; arm. t’ołum ‘lasse, dulde, ertrage’;
gr. ταλάσσαι und τλῆναι (dor. ἔτλᾱν), Partiz. τλά̄ς, τλᾶσα, Fut. τλήσομαι, dor. τλά̄σομαι, Perf. τέτλᾰμεν, τέτλᾰθι, τετληυῖα, τετληότος ‘ertragen, dulden’, Partiz. τλητός, dor. τλᾱτός ‘duldend, standhaft; erträglich’ (= lat. lātus, cymr. tlawd ‘arm’, idg. *tl̥̄-tós), τάλᾱς, -αντος und (nach μέλᾱς) -ανος, -αινα ‘ertragend, duldend, leidend’, τάλαντον (ursprüngl. zu τάλᾱς, n. τάλαν gehöriger Pl. τάλαντα (eig. ‘die beiden Waagschalen’) ‘Waage; ein bestimmtes Gewicht’, ἀτάλαντος ‘von gleichem Gewicht, gleichwertig, gleich’, πολύτλᾱς ‘wer viel ausgestanden hat; sehr geduldig’; PN ῎Ατλᾱς, -αντος; τλήμων, dor. τλά̄μων ‘ertragend, duldend’, ταλαός ds., in Kompos. ταλα-; z. B. ταλα-πενθής ‘Leid ertragend’, ταλά-φρων ‘ausharrenden Sinnes, beharrlich’, woneben ταλασί-φρων und ταλαί-πωρος ‘*Gefahren oder Nachstellungen erduldend’ d. i. ‘geplagt, unglücklich’; τάλαρος m. ‘(das, worin man trägt =) Korb, Tragkorb, Käsekorb usw.’, *ταλάτης ‘*wer mühevolle Arbeit zu ertragen hat, spez. von der Spinnerei als Arbeit der Frauen’, wovon ταλάσια ἔργα, ταλασίᾱ ‘Wollspinnerei’; ὄ-τλος ‘Schmerz’ (Präf. ὀ-); redupl. PN Tάνταλος, τανταλ-εύω, -ίζω, -όω ‘lasse schweben, schwenke, schwinge’; Abtönung о in τόλμη, τόλμᾰ ‘Kühnheit, das Wagen’, τολμήεις ‘duldend, standhaft, kühn’, τολμάω ‘ertrage, halte aus, dulde; wage’; e-stufig τελάσσαι· τολμῆσαι, τλῆναι Hes., τελαμών ‘Träger, Tragriemen, usw.’, ferner als ‘aufheben = in die Höhe heben’ ἀνα-, ἐξανα-τέλλειν ‘sich erheben, aufgehen, von Gestirnen’ (ἀνατολή ‘Aufgang von Gestirnen’), ἐπιτέλλεσθαι, ὑπερτείλας ὁ ἥλιος, trans. (‘aufheben und jemandem aufladen, auferlegen’)ἐντέλλειν, -εσθαι ‘auftragen, befehlen’, ἐπιτέλλειν, -εσθαι ds., ferner: τέλος n. ‘Zahlung, Abgabe, Ausgabe, Kosten’, εὐτελής ‘wohlfeil, wenig kostend’, πολυτελής ‘viel Aufwand erfordernd, kostbar’, ἀτελής ‘frei von Abgaben und Leistungen, abgabenfrei’, wohl auch (mit Formans wie ἄχθος, πλῆθος, vielleicht durch Vermittlung eines Verbums *τέλ-θω) τέλθος n. ‘Entrichtung, Opfer’;
venet. tolar 3. Sg. Deponens ‘bringt dar’;
lat. tollō, -ere (sustulī, sublātum) ‘empor, in die Höhe heben usw.’ (*tln̥ō, umgestaltet aus *tl̥-nā-mi), tolūtim ‘im Trabe’ (eig. ‘die Füße hebend’), tolerō, -āre ‘(er)trage, unterhalte’, tulī, alt tetulī Perf. zu ferō, alat. Konj. tulam ‘tragen, bringen’, lātus ‘getragen’ (= gr. τλᾱτός, cymr. tlawd);
mir. tlenaim ‘stehle’ (*tl̥nāmi), cymr. tlawd ‘arm’ (‘*duldend’), ir. tlāith ‘schwach, sanft’ (*tlā-ti-); air. tol f. ‘Wille’ (*tolā), wovon tolnathar ‘welcher gefällt’ u. dgl.; allenfalls air. tailm, Gen. telma, bret. talm ‘Schlinge, Schleuder’, cymr. telm ‘Dohne’ (: τελαμών?);
got. þulan, -aida ‘ertragen, dulden’, aisl. þola, ags. ðolian, ahd. dolēn ds., aisl. þol n. ‘Geduld’, ahd. dult, ags. geþyld, nhd. Geduld, dulden;
lett. iz-tilt ‘ertragen, ausdauern’, vielleicht (vgl. got. barn ‘Kind’, eig. ‘als Leibesfrucht getragen’) lit. tẽlias, lett. tel’š, telẽns, aksl. telьcь, russ. telënok (Pl. teljáta) ‘Kalb’; anders Būga Kalba ir s. 292 f.
toch. А В täl- ‘heben, tragen’, Kausat. tlässi, Prät. A cacäl, В cāla.

WP. I 738 ff., WH. II 688 f., Trautmann 317, Vasmer 3, 90, Mayrhofer 1, 516.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal