Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

douane - (toldienst)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

douane zn. ‘toldienst’
Nnl. Douane ‘tolgebouw’ [1685; WNT bangerd], douanes (mv.) ‘tolrechten’ [1699; WNT], douanen (mv., zoals in het verleden meestal in deze betekenis) ‘douanebeambten’ [1813; WNT intrekken], douane ‘toldienst’ [1840; WNT].
Ontleend aan Frans douane ‘tolrechten’ [1421; Rey], eerder al ‘toldienst’ [1372; Rey], dohanne ‘tolgebouw’ [1281; Rey] < Ouditaliaans dovana [1264; DEDLI], in een Latijnse tekst uit Italië reeds doane, duane ‘tolgebouw’ [12e eeuw; Du Cange] < Arabisch dīwān ‘register, staatsraad, toldienst’ < Perzisch dīwān ‘register, ambtsvertrek, kanselarij, staatsraad’.
Hetzelfde Arabische woord heeft via het Turks Nederlands → divan opgeleverd.

EWN: douane zn. 'toldienst' (1685)
ANTEDATERING: het Recht van de de [sic] Douane 'tolrecht' (spelling niet zeker) [1653; Register, 77]
Later: de Douane van Foia 'de tolrechten (?) van Foia' [1660; Tractaet, 54]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

douane [dienst voor in- en uitvoerrechten] {1813} < frans douane < middeleeuws latijn doana, duana [in- en uitvoerregister (speciaal in de Arabische wereld)] < arabisch dīwān (vgl. divan).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

douane znw. v. < fra. douane < ital. doana, dogana < arab. dīwān ‘tolbureau’. — Zie: divan.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

† douane znw. Nnl. ontlening uit fr. douane, dat (misschien via het It.) uit perz.-arab. dîwân o.a. = ‘tolkantoor’ komt, het woord, dat ook de oorsprong is van divan.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

doeane s.nw.
1. Belasting gehef op in- of uitvoergoedere. 2. Afdeling van die staatsdiens wat in- en uitvoerbelasting invorder. 3. Kantoor van die doeane (doeane 2).
Uit Ndl. douane (1697 - 1698 in bet. 1, 1813 in bet. 2).
Ndl. douane via Fr. douane en Oud-Italiaans doana uit Arabies diwan 'register'.
D. Douane.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

doeane: “amptenaar; kantoor; belasting (i.v.m. in- en uitvoer)”; Ndl. doeane (ouer douane) uit Fr. douane wat, soos It. doane/dogana, Port. en Sp. aduana, verb. hou m. Arab.-Per. dīwān, v. divan.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

douane (Frans douane)

R. Dozy (1867), Oosterlingen, verklarende lijst der Nederlandschen woorden die uit het Arabisch, Hebreeuwsch, Chaldeeuwsch, Perzisch en Turksch afkomstig zijn, 's-Gravenhage

Divan en douane
Deze woorden, hoezeer zij bij ons ook in beteekenis verschillen, zijn hetzelfde Arab. woord, namelijk dîwân (ديواز). Het is evenwel niet van Arab., maar van Perzischen oorsprong, en de eigenlijke beteekenis schijnt register te zijn. Van daar beteekent het ook: de plaats waar de beambten, die de registers houden (dat is, de beambten voor de financiën), bijeenkomen; verder de kanselarij, de audiëntie-zaal, de staatsraad enz. enz. Bij de Arabieren zelve werd het ook, ofschoon eerst in de latere Middeleeuwen, voor tolkantoor gebruikt, omdat ook daar registers gehouden werden; Freytag heeft het in dien zin niet en Engelmann citeert alleen Ibn-Batoeta, I, p. 112; men kan er bijvoegen: Ibn-Batoeta, IV, p. 265; Ibn-Djobair, p. 36; Makkarî, II, p. 148, r. 4 v.o.; Ibn-Chaldoen, Geschiedenis der Berbers, I, p. 401, 483, 493, 494, 597, en vooral 637 ed. de Slane; I diplomi arabi del R. archivio fiorentino ed. Amari, passim, b.v. p. 103; Documentos arabicos para a historia portugueza ed. Sousa, passim, b.v. p. 52; Bocthor, Marcel en de Dictionnaire berbère onder douane; Humbert, Guide de la conversation arabe, p. 210. Onder allerlei vormen is dit in het Middeleeuwsch Latijn (zie Ducange onder doana, en voeg daarbij (dovana) I dipl. ar. ed. Amari, p. 304, 305, 307) en in de nieuwere talen overgegaan. Ons douane is het Fransche woord. Op ’t eind der 15e eeuw was het hier nog niet in gebruik, want men leest in Tvoyage van Mher Joos van Ghistele (p. 371, hoofdstuk over Tunis): “By deser voors. bemuerde plaetsen wart henlieden noch getoocht een ander schoon groot huys, ooc op tvoorn. water liggende, genaemt Ladouwana, daer al de coopmanschap in gebracht wert die wt der zee comt ende an lant of in der stede wesen wilt: insgelijcx al de coopmanschap die van den lande of van der steden ter zeewaert wilt, die moet ooc int selve huys comen, den coninc daer betalende den x. pennync vanden honderden, twelc een al te onestimeerlic goet bedraecht.”
Divan in den zin van sofa heeft Freytag ook niet, maar de Oosterlingen gebruiken het thans in die beteekenis; zie Bocthor en Berggren onder sofa, Humbert, Guide de la conversation arabe, p. 203. Degeen, die den divan, de vergadering, bijwonen, zitten in de rondte op kussens, op eene zeer groote sofa, en van daar heeft men den naam divan aan die sofa zelve gegeven.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

douane ‘dienst voor in- en uitvoerrechten’ -> Menadonees doane ‘dienst voor in- en uitvoerrechten’; Papiaments doeana ‘dienst voor in- en uitvoerrechten’; Sranantongo duane ‘dienst voor in- en uitvoerrechten’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

douane dienst voor in- en uitvoerrechten 1813 [WNT regulier I] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal