donder zn. ‘dreunend geluid bij onweer; lijf; kerel, drommel’
Mnl. donre ‘geluid bij onweer’ [1240; Bern.], dondre ‘geluid bij onweer’ [14^e eeuw; MNW versmoort], donder ‘id.’ [ca. 1300; MNW eiselijc]; nnl. die donders ‘die drommelse kerels’ [1747; WNT], voor den donder en bliksem loopen ‘naar de duivel lopen’ [1748; WNT], een bajonet in z'n donder ‘een bajonet in zijn lijf’ [1900; WNT verdoemen], op z'n donder gespeeld ‘slaag gegeven’ [1908; WNT], die arme donder ‘die arme drommel’ [1927; WNT raken 1].
Het woord is identiek met de naam van de god Donar. Ook de Gallische riviernaam *tanara ‘de Bruisende’ (gereflecteerd in de riviernaam Dender) is vermoedelijk verwant met donder, zie ook → donderdag. In het Nederlands heeft zich tussen -n- en -r- een overgangsklank ontwikkeld, waarna een nieuwe klinker optrad tussen -d- en -r-, zoals in → minder.
Os. thuner; ohd. donar (nhd. Donner); oe. þunar (ne. thunder), ofri. thuner; on. þórr (< þunarr); < pgm. *þunra- ‘donder’.
Verwant met Latijn tonāre ‘lawaai maken, donderen’; Grieks (Lesbos) ténnei ‘het dondert’; Sanskrit tanyati ‘weerklinken, donderen’, bij de wortel pie. *ten-, *ton- ‘lawaai maken’ (IEW 1021).
In de betekenis ‘kerel’ is het een eufemisme voor duivel, evenals bijv. → drommel. De betekenis ‘iemands lichaam’ is vergelijkbaar met het gebruik van bliksem en verdommenis in die betekenissen.
♦ donderen ww. ‘onweren; brullen, uitvaren; vallen, smijten; ter zake doen’. Mnl. donre ‘onweren’ [1240; Bern.], donderde ‘dreunde’ [1300-50; MNW-R]; vnnl. donderde ‘viel met razend geweld’ [1561; WNT], donderen ‘luid uitvaren, tekeergaan’ [1605; WNT]; nnl. 't dondert niet ‘het maakt niet uit’ [1841; WNT], van de kroeg donderen ‘de kroeg uit smijten’ [1841; WNT]. Afleiding van donder. Betekenissen als ‘smijten’ en ‘vallen’ via het dreunend geluid dat daarmee gepaard kan gaan.

donder znw. m. mnl. donder, donre, mnd. dunner, dōner, ohd. donar, ofri. thuner, oe. ðunor (ne. thunder). < grondvorm *þunra. — lat. tonāre ‘geluid geven, donderen’, oi. tanyati ‘weerklinken, donderen’, gr. lesb. ténnei ‘het dondert’, vgl. nog gall. riviernaam Tanaros ‘de bruisende’. — Zie: Donderdag.

De idg. wortel is *ten (IEW 1021) naast *sten, waarvoor zie: stenen.

donder. — Het ww. donderen kwam blijkens de afl. ofri. thunringe v. in het Ofri. voor.

¹donder s.nw.
1. Dreuning, gerommel wat op weerlig volg. 2. (skeltaal) Ook dôner. Bliksem, duiwel. 3. Ook dôner. Liggaam, bas. 4. Ook dôner. Sukkelaar.
In bet. 1, 2 en 3 uit Ndl. donder (al Mnl. in bet. 1, 1747 in bet. 2, 1908 in bet. 3). Bet. 4 het in Afr. self ontwikkel.
D. Donner (9de eeu). Vanuit Afr. in S.A.Eng. (1863 in bet. 2).

donder. In de Gedichten [1672] van de zeventiende-eeuwse auteur Jacob Westerbaen komt de bastaardvloek bij gans donder ‘bij de donder, het onweer van God’ voor. Als verwensende of nadruk gevende uitroep wordt donder vaak voorafgegaan door wat. Zo lezen wij bij Huygens: “Foey wat donder, Hoe ist hier dus estelt! hoe – ’t stinckt hier in ’t Voor-onder As oft een mis-hoop waer.” Dit luidt hertaald ‘Wat donder. Hoe is het hier gesteld! Wat stinkt het hier in het vooronder: alsof het een mestvaalt was’. Vaker komt de verwensing loop naar de donder! voor. De letterlijke betekenis ‘ga op zoek naar je zelfvernietiging die door de donder gebracht zal worden’ heeft deze verwensing verloren. In de 19de eeuw komt voor hoe donder is het mogelijk. Wij kennen thans nog uitsluitend de betekenis ‘maak dat je wegkomt, sodemieter op’. In ons enquêtemateriaal komt ook voor je kan naar de donder lopen! En dan is er de optatieve verwensing: de donder hale mij! ‘de donder moge mij halen (als niet …)’. In sommige verbindingen staat donder voor ‘drommel’ of ‘duivel’. Ik noem in dat verband om de donder niet, loop naar de donder, de donder hale mij. Het woord kon tot vloekwoord worden omdat wie het in de mond nam, die donder aantrok. De angst voor dit natuurgeweld zat er bij de middeleeuwer en diens nazaten goed in. Hij was bang voor de vernielende kracht van de elementen, die hem op zichzelf wel niet vijandig zijn gezind, maar hem niettemin aanzienlijke schade kunnen berokkenen, en voor zijn leven en have een bestendige bedreiging vormen waartegen hij totaal machteloos staat (De Baere 940: 133). Wij kennen ook nog donder en bliksem! en voor den donder! In sommige Nederlandstalige gebieden van België vinden wij verbasteringen van Franse ‘dondervloeken’. Ik doel dan op het type nondetonner. Vergelijk Frans tonnerre, mille tonnerres, tonnerre de Dieu, tonne de Dieu. Vergelijkbaar is ook het Duitse (zum) Donnerwetter. Voor de verwensing krijg wat aan je donder! → wat.

donderdag. De dag van Donar wordt ook als bastaardvloek, uitroep of scheldwoord gebruikt, als verzachtende naam voor donder. Van Dale ( (1) (3)e druk) kent nog vooruit, voor den donderdag! De emotie die uitgedrukt wordt, is verwondering, woede, irritatie enz. → donder.

donder* geluid bij bliksemslag 1240 [Bern.]

Ai. stánati (= gr. στένω, ags. stenan, lit. stenù), stániti, stanáyati ‘donnert, dröhnt, brüllt, braust’, stanayitnú- m. ‘Donner’, tanayitnú- ‘dröhnend, donnernd’, tányati (= äol. τέννει) ‘rauscht, tönt, donnert’, tanyú- ‘rauschend, tosend’; afghan. tanā ‘Donner’, np. tundar ds.; ai.abhi-ṣṭaná- m. ‘Getöse’;
gr. στένω ‘dröhne, ächze, jammere’, ion. στείνω (= aksl. stenjǫ) ds., στενάζω ds., στεναγμός ‘das Seufzen’, στενάχω ds., στόνος m. ‘das Stöhnen’, ἀγά-στονος ‘sehr stöhnend’ (ai. abhi-ṣṭaná- ‘das Tosen, Brüllen’, russ. ston ‘Seufzer’), Στέντωρ; lesb. τέννει· στένει, βρύ̄χεται Hes.;
lat. tonō, -āre ‘donnern; auch von andern lauten Schalleindrücken’, to-nitrū, tonitrus ‘Donner’; kelt. FlN Tanaros (: ahd. donar);
ags. stenan st. V. ‘stöhnen’; mnd. stenen schw. V. ds. (*stanjan = ai. stanáyati); aisl. stynja ds. = mnd. stönen (nhd. stöhnen); aisl. stynr m. ‘Gestöhne’, ags. gestun n. ‘Lärm, Wirbelwind’; aisl. stanka ‘stöhnen’, ags. stenecian ‘keuchen’; ahd. donar ‘Donner’, ags. þunor ds., aisl. þōrr ‘Donnergott’, ags. ðunian ‘donnern, brüllen, seufzen’;
lit. stenù, -ė́ti ‘ächzen, stöhnen’, aksl. stenjǫ, stenati ds.; russ. stón ‘das Stöhnen’; apr. *stint, stīnons Partiz. Perf. Akt. ‘gelitten’.

WP. II 626 f., WH. II 690 f., Trautmann 286.; Vasmer 3, 10, 19.