Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

dolk - (wapen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

dolk zn. ‘soort mes’
Mnl. dolle ‘dolk’ [1450-1500; MNW]; vnnl. doll ‘dolk’ [1567; Claes 1996], dolle oft dolch ‘dolk’, dolleken ‘dolkje’ [1573; Claes 1996], dolck, dolch ‘dolk’ [1599; Kil.].
De Middelnederlandse vorm dolle is zeer wrsch. ontleend aan Latijn dolo (genitief dolōnis) ‘piek, kleine dolk; zeil, stang’. In de 16e eeuw is er een nieuw woord ontleend, Duits Dolch ‘dolk’, waarbij dan de klank -ch aan het Nederlands moet zijn aangepast, naar analogie van woordparen als Duits Kelch / Nederlands kelk, Duits machen / Nederlands maken, Duits solch / Nederlands zulk; mogelijk heeft ook dolleken, het verkleinwoord van dolle, hierbij een rol gespeeld. De herkomst van het Duitse woord is onduidelijk; het is gezien het ontbreken van umlaut geen verkleinwoord van een ontlening aan Latijn dolo. Er is wel gedacht aan ontlening aan een Slavische taal, maar de richting van die ontlening is eerder omgekeerd. Mogelijk is het uit een ouder *dalk- ontstaan (oe. dalc ‘gesp, armband’, on. dálkr ‘naald, mes’); hierbij kan sprake zijn geweest van invloed van Latijn dolo.
De vorm *dalk is misschien verwant met Middeliers delg ‘naald’ en Litouws dilgùs ‘stekend’, dìlge ‘netel’ < pie. *dhelg- ‘steken, naald’ (IEW 247). Dit is echter onzeker. Misschien is Latijn dolo verwant met dolāre ‘met de bijl bewerken, houwen, smeden’, dat wrsch. samenhangt met deze zelfde wortel.

EWN: dolk zn. 'soort mes' (1450-1500)
ANTEDATERING: dagghen, inghelsche dolle 'degens, engelse dolken' [1340-60; iMNW dagge]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

dolk1 [wapen] {dolle, dolch, dolleken 1513} < hoogduits Dolch, in de 16e eeuw ook tolch < tsjechisch tolch en pools tulich; het ontleende woord sloot aan bij middelnederlands dolle, dolmesse [dolk] < latijn dolo [stok met ijzeren punt] < grieks dolōn [dolk], verwant met dolos [berekening, list].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

dolk 1 znw. m. ‘kort spits stootwapen’, sedert Kiliaen bekend < nhd. dolch. Dit woord duikt als tolgken, dolgken, dollich plotseling in het begin der 16de eeuw op in het Zuidduitse gebied; daarom heeft men gewoonlijk gedacht aan ontlening < tsj. pools tulich, slow. tolich, maar Kluge-Mitzka 137 denken eerder, dat de slavische woorden uit het duits afkomstig zijn. Verband met mnl. dolle ‘dolk’, dat teruggaat op lat. dolō ‘stokdegen’, gr. dólōn ‘kleine dolk’ is niet waarsch. Eerder kan men verband leggen met oe. dalc ‘spang, armband’, on. dalkr ‘naald, mes’ (maar de laatste bet. staat waarsch. onder invloed van nnd.), vgl. miers delg ‘naald’, lit. dilgùs ‘stekend’, dìlge ‘netel’ van de idg. wt. *dhelg (IEW 247).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

dolk znw., sedert Kil. Evenals du. dolch m. (in de 16. eeuw ook tolch), de. zw. dolk uit čech. po. tulich overgenomen. Mnl. dolle m. v., Kil. dol “dolk” komt van gr.-lat. dolo (dólōn).

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

dolk m., gelijk Zw. en De. id., Hgd. dolch, uit Slav.: Po. en Boh. tulich.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

dolk (Duits Dolch)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

dolk ‘steekwapen’ -> Zweeds dolk ‘steekwapen’ (uit Nederlands of Nederduits); Frans dialect † dollekin ‘steekwapen’; Sranantongo dolk ‘steekwapen’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

dolk steekwapen 1513 [Claes Tw. 11] <Duits

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal