Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

divan - (lage rustbank)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

divan zn. ‘lage rustbank’
Nnl. divan ‘Turkse staatsraad’ [1760; WNT], ‘lage rustbank’ [1871; WNT].
Ontleend aan Frans divan ‘rustbank’ [1742; Rey], nu de enige betekenis, maar eerder ook ‘Turkse raadszaal’ [1555; Rey], ‘publieke audiëntie van de sultan’ [1540; Arveiller] ‘zittingsdag van de sultan’ [1519; Arveiller], al dan niet via Italiaans divano [1503; Rey], ontleend aan Turks dīwān ‘raadszaal, audiëntie van de sultan’ < Arabisch dīwān ‘raadszaal, staatsraad’, en dan ook ‘rustbank met kussens’ < Perzisch dīwān ‘register’, vervolgens ‘ambtsvertrek, kanselarij, staatsraad’.
In het Arabisch ging dīwān, doordat de ambtsvertrekken rondom waren voorzien van rustbanken met kussens, ook ‘lage rustbank met kussens’ betekenen. Deze laatste betekenis is door het Frans pas later ontleend, aan het Egyptisch-Arabisch. Een andere betekenisverandering van Arabisch dīwān, een vernauwing van ‘ambtsvertrek’ tot ‘tolkantoor’ heeft via het Italiaans en het Frans geleid tot → douane.
Lit.: R. Arveiller (1972) ‘Addenda au FEW XIX/1 (abar-qubba)’, in: Zeitschrift für Romanische Philologie, 88, 422-428; Philippa 1991

EWN: divan zn. 'lage rustbank' (1760)
ANTEDATERING: vnnl. divan 'plaats waar de Turkse staatsraad vergadert' in: Als hy 's ugtens … in Divan quam [1652; De Busbecq, 141]
Later: Van den Raad ofte Divan van Constantinopel [1660; De la Court, 88] (EWN: 1760); divan 'zeker soort rustbank' in: Op deeze "Divans" bezoeken en onthaalen zy malkander (in Turkije) [1682; De Thevenot, 54] (EWN: 1871); een prachtige divan of rustbank [1833; AHB 25/3]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

divan [Turkse staatsraad, rustbank, verzameling gedichten] {1760} < frans divan [idem] < turks divan < arabisch dīwān [(vroeger) boekhouding van de schatkist, verzameling gedichten van één schrijver, overheidskantoor, gerechtshof, staatsraad, rustbed, treincoupé] < perzisch dīwān, verwant met debīr, dibīr [schrijver] > maleis dewan [raad, gerechtshof]; de betekenisontwikkeling is dus: register, registratie, douane, schrijvend college, de vestiging daarvan, hun ‘zetels’, vgl. douane.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

divan znw. m., eerst vroeg-nnl., evenals nhd. diwan (eerst sedert 1647 in de bet. ‘turkse staatsraad’) < perz. dīwān ‘ambtsvertrek, (gemakkelijke) zetel van de beambte’. De betekenis van ‘sofa’ is jonger, ook in het nhd. (sedert 1806).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

divan znw., nog niet bij Kil. Een ook elders voorkomend woord, via ’t Fr. en It. op perz.-arab. dîwân “register”, ook “beambtenzaal”, later ook “sofa” teruggaand.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

divan. Vgl. douane Suppl.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

divan s.nw. Ook diwan.
Lae rusbank sonder leuning wat ook as bed dien.
Uit Ndl. divan (1871) 'rusbank'.
Ndl. divan uit Fr. divan, wat uiteindelik kom uit Arabies-Persies dīwān 'hoë finansiële amptenaar'. Die woord is mettertyd ook toegepas op die amptenaar se kantoor, sy lessenaar en die bank in sy kantoor.
D. Divan (18de eeu), Eng. divan (1702), Fr. divan.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

divan: – diwan – , gew. lae leuninglose rusbank; Ndl. divan, blb. eers betr. laat in het. “rusbank” ontln. aan Fr. divan wat, soos It. divano, Hd. diwan, Eng. divan en Ind.-Eng. dewaun, teruggaan op Arab.-Pers. dīwān, die ben. v. ’n “hoë amptenaar v. finansies”, later toeg. op “sy kantoor; sy lessenaar, die bank in sy kantoor”, hou dus verb. m. doeane (q.v.).

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

divan (Frans divan)

T. Pluim (1922), Wetenswaardig allerlei: bijdragen tot algemeene kennis voor studeerenden bijeenverzameld door T. Pluim, Groningen

Divan (Turksch: Diouan, dat dezelfde beteekenis heeft). Bij de Perzen was divan het register met de namen der soldaten; later de plaats of ’t gebouw waar deze rollen bewaard werden. Vervolgens ging de naam over op den huidigen Geheimen Raad van den Sultan en de vergadering daarvan. De zitbanken langs de wanden der vergaderzaal noemt men ook divans. Zij onderscheiden zich van onze gewone sopha’s en canapé’s, doordat zij noch arm-, noch rugleuningen hebben.

R. Dozy (1867), Oosterlingen, verklarende lijst der Nederlandschen woorden die uit het Arabisch, Hebreeuwsch, Chaldeeuwsch, Perzisch en Turksch afkomstig zijn, 's-Gravenhage

Divan en douane
Deze woorden, hoezeer zij bij ons ook in beteekenis verschillen, zijn hetzelfde Arab. woord, namelijk dîwân (ديواز). Het is evenwel niet van Arab., maar van Perzischen oorsprong, en de eigenlijke beteekenis schijnt register te zijn. Van daar beteekent het ook: de plaats waar de beambten, die de registers houden (dat is, de beambten voor de financiën), bijeenkomen; verder de kanselarij, de audiëntie-zaal, de staatsraad enz. enz. Bij de Arabieren zelve werd het ook, ofschoon eerst in de latere Middeleeuwen, voor tolkantoor gebruikt, omdat ook daar registers gehouden werden; Freytag heeft het in dien zin niet en Engelmann citeert alleen Ibn-Batoeta, I, p. 112; men kan er bijvoegen: Ibn-Batoeta, IV, p. 265; Ibn-Djobair, p. 36; Makkarî, II, p. 148, r. 4 v.o.; Ibn-Chaldoen, Geschiedenis der Berbers, I, p. 401, 483, 493, 494, 597, en vooral 637 ed. de Slane; I diplomi arabi del R. archivio fiorentino ed. Amari, passim, b.v. p. 103; Documentos arabicos para a historia portugueza ed. Sousa, passim, b.v. p. 52; Bocthor, Marcel en de Dictionnaire berbère onder douane; Humbert, Guide de la conversation arabe, p. 210. Onder allerlei vormen is dit in het Middeleeuwsch Latijn (zie Ducange onder doana, en voeg daarbij (dovana) I dipl. ar. ed. Amari, p. 304, 305, 307) en in de nieuwere talen overgegaan. Ons douane is het Fransche woord. Op ’t eind der 15e eeuw was het hier nog niet in gebruik, want men leest in Tvoyage van Mher Joos van Ghistele (p. 371, hoofdstuk over Tunis): “By deser voors. bemuerde plaetsen wart henlieden noch getoocht een ander schoon groot huys, ooc op tvoorn. water liggende, genaemt Ladouwana, daer al de coopmanschap in gebracht wert die wt der zee comt ende an lant of in der stede wesen wilt: insgelijcx al de coopmanschap die van den lande of van der steden ter zeewaert wilt, die moet ooc int selve huys comen, den coninc daer betalende den x. pennync vanden honderden, twelc een al te onestimeerlic goet bedraecht.”
Divan in den zin van sofa heeft Freytag ook niet, maar de Oosterlingen gebruiken het thans in die beteekenis; zie Bocthor en Berggren onder sofa, Humbert, Guide de la conversation arabe, p. 203. Degeen, die den divan, de vergadering, bijwonen, zitten in de rondte op kussens, op eene zeer groote sofa, en van daar heeft men den naam divan aan die sofa zelve gegeven.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

divan ‘rustbank’ -> Indonesisch dipan, divan ‘rustbank’; Jakartaans-Maleis dipan ‘bepaald soort bed’; Javaans dhipan ‘rustbank’; Madoerees dhipan ‘rustbank’; Menadonees difan ‘rustbank’; Minangkabaus dipan ‘rustbank’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

divan rustbank 1871 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal