Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

diesel - (dieselauto, dieseltrein; dieselolie)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

diesel zn. ‘dieselauto, dieseltrein; dieselolie’
Nnl. eerst in samenstellingen, bijv. dieselmotor [1910; WNT uitvoeren], Dieseltrein [1933; Kramers II], later als verkorting diesel ‘dieseltrein’ [1950; Dale], ‘dieselmotor’ [1951; WNT Aanv.], ‘auto met dieselmotor; dieselolie’ [1984; Dale].
Ontleend aan Engels diesel motor [1894; OED] of Duits Dieselmotor, of zelfstandig in het Nederlands gevormd naar de naam van de uitvinder. De dieselmotor is 1893 uitgevonden door de Duitse ingenieur Rudolf Diesel (1858-1913). Net als in het Duits wordt het woord ook voor de brandstof gebruikt waarop dit type motor loopt.
Lit.: Grauls 2001, 91-93; Sanders 1993, 62-64

EWN: diesel zn. 'dieselauto, dieseltrein; dieselolie' (1910)
ANTEDATERING: de uitvinder van de dieselmotoren [1896; Hasebroek, 353]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

diesel [soort motor en de brandstof daarvoor] {1901-1925} genoemd naar de uitvinder ervan, de Duitse ingenieur Rudolf Diesel (1858-1913).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

diesel s.nw.
Distillasieproduk van aardolie, binnebrandmotor wat dit as brandstof gebruik, of voertuig wat met sodanige motor aangedryf word.
Uit Eng. diesel (1894) of dalk Ndl. diesel (1894 - 1908).
Eng. diesel en Ndl. diesel gevorm na Rudolf Diesel (1858 - 1913), die D. uitvinder van die dieselmotor.
D. Diesel, Fr. diesel.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

diesel (Duits Diesel)

E. Sanders (1993), Eponiemenwoordenboek: Woorden die teruggaan op historische personen, Amsterdam

diesel, een type motor en de brandstof daarvoor
Op Z9 september 1913 scheepte Rudolf Diesel zich in Antwerpen in op de veerboot naar Harwich. Hij dineerde met een oude vriend en besprak geanimeerd de toekomst van de dieselmotor. Toen de Dresden de volgende ochtend in Engeland aankwam was Diesel onvindbaar - zijn bagage was onaangeroerd en zijn slaapvertrek onbetreden.
’Het roekeloos omspringen met zijn vrij groot fortuin en de vele ruzies en verwikkelingen omtrent rechten en patenten’, schrijft een naslagwerk, ‘brachten hem tot zelfmoord.’ Een ander stelt: ‘In de nacht verdween hij en het is een open vraag of hij verongelukte of zelfmoord pleegde.’
Een Duits naslagwerk is stelliger en heeft een curieuze toevoeging: ‘Er bestaat geen twijfel dat Diesel over boord gesprongen is. Een Hollands loodsschip stuitte later op zijn lijk, maar borg het niet.’
Rudolf Christian Karl Diesel werd op 18 maart 1858 in Parijs geboren als zoon van een eenvoudige leerbewerker uit Duitsland. De jonge Rudolf, die op school werd uitgemaakt voor ‘Duits varkentje’, bleek buitengewoon begaafd. Vanwege een koloniaal conflict tussen Duitsland en Frankrijk werden alle Duitsers het land uitgezet, zodat hij zijn opleiding voltooide aan de Technische Hogeschool in München. Hij specialiseerde zich in thermodynamica en ontwikkelde een grote belangstelling voor muziek, letteren en sociale vraagstukken.
In 1885 begon Diesels speurtocht naar een ‘energiebron voor wereldwijde rechtvaardigheid’, zoals hij het zelf noemde. De stoommachines uit die dagen hadden een zeer laag zogeheten nuttig effect: de grote, dure machines zo’n tien procent en de kleinere nog veel minder. Daarom was het voor kleine ondernemers als Diesels vader nagenoeg onmogelijk om tegen grote industrieën op te boksen.
In eerste instantie probeerde Diesel het rendement te verbeteren van de Ottomotor, in 1876 uitgevonden door de Duitse technicus Nikolaus August Otto [1832-1891]. Maar gaandeweg kwam hij op het idee van een niet-gekoelde, op poederkool werkende motor.
Toen hij ten slotte op 10 augustus 1893 het eerste model van zijn ‘zwarte maîtresse’ startte, was er van dit oorspronkelijke idee nauwelijks iets over. Overigens ontplofte de watergekoelde, op lamppetroleum lopende motor na een paar minuten en Diesel overleefde zijn uitvinding slechts op het nippertje.
Diesel omschreef zijn carrière als uitvinder als een ‘verslaving aan wanhoop en extase’. De extase brak aan omstreeks de eeuwwisseling. Diesel werd toen internationaal beschouwd als een van de grote pioniers van het nieuwe energie-tijdperk en zijn verbrandingsmotor werd gebruikt in de olie-industrie, in krachtcentrales, auto’s, vrachtwagens, schepen en mijnen.
In Nederland werd de eerste dieselmotor in 1903 gebouwd door de Nederlandsche Fabriek van Werktuigen en Spoorwegmaterieel in Amsterdam. De Winkler Prins noemt in 1905 de bronsmotor een belangrijke concurrent, maar na die tijd is er van de uitvinding van J. Brons, fabrikant in Appingedam, niets meer vernomen.
Rudolf Diesel was zijn leven lang een fel pacifist. In 1888 probeerde hij tevergeefs een patent te krijgen op een soort nepbommen die oorlogvoeren in de toekomst moesten voorkomen. Het is daarom wrang dat het merendeel van de duikboten tijdens de Eerste Wereldoorlog met dieselmotoren was uitgerust.
Andere motoren en motoronderdelen die teruggaan op een persoon: bowdenkabel, holle kabel waarin een gevlochten staaldraad kan bewegen, om een rem, koppeling en dergelijke op afstand te bedienen, uitgevonden door de Engelse industrieel Sir Harold Bowden [1880-1960];
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

diesel ‘soort motor en de brandstof daarvoor’ -> Indonesisch diesel, disel ‘soort motor’; Jakartaans-Maleis disel ‘soort motor en de brandstof daarvoor’; Menadonees disel ‘soort motor en de brandstof daarvoor’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

diesel soort motor en de brandstof daarvoor 1907 [WP] <Duits

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal